Physical Features of India – Visual Study Meterial

భారతదేశ భౌగోళిక స్వరూపాలు – Complete Visual Guide

భారతదేశ భౌగోళిక స్వరూపాలు

100% పాఠ్యపుస్తక కవరేజీ | Visual Study Material

🌍
పరిచయం

భారతదేశం పర్వతాలు, మైదానాలు, ఎడారులు, పీఠభూములు మరియు ద్వీపాలు వంటి అన్ని రకాల ప్రధాన భూస్వరూపాలను కలిగి ఉంది.

పురాతన భూభాగం:
ద్వీపకల్ప పీఠభూమి (గోండ్వానా భూమిలో భాగం). ఇది అత్యంత స్థిరమైనది.
నవీన భూభాగం:
హిమాలయాలు & ఉత్తర మైదానాలు. ఇవి అస్థిరమైనవి (Unstable).
📌
ముఖ్యమైన పాయింట్: హిమాలయాలు ఎత్తైన శిఖరాలు, లోతైన లోయలు మరియు వేగంగా ప్రవహించే నదులతో కూడిన “నవీన స్థలాకృతి”ని (Youthful Topography) కలిగి ఉన్నాయి.

🏔️
1. హిమాలయ పర్వతాలు

నిర్మాణం: ఇవి ముడుత పర్వతాలు (Fold Mountains).
విస్తరణ: పశ్చిమం (సింధు) నుండి తూర్పు (బ్రహ్మపుత్ర) వరకు 2,400 కి.మీ.
వెడల్పు: కాశ్మీర్లో 400 కి.మీ నుండి అరుణాచల్ ప్రదేశ్లో 150 కి.మీ వరకు.

A. మూడు సమాంతర శ్రేణులు (Longitudinal Ranges)

శ్రేణి ఎత్తు / వెడల్పు లక్షణాలు
1. హిమాద్రి
(ఉన్నత హిమాలయాలు)		 సగటు ఎత్తు: 6,000 మీ గ్రానైట్ శిలలతో ఏర్పడింది. శాశ్వతంగా మంచుతో కప్పబడి ఉంటుంది. ఎత్తైన శిఖరాలు (ఎవరెస్ట్, కాంచనగంగ) ఇక్కడే ఉన్నాయి.
2. హిమాచల్
(నిమ్న హిమాలయాలు)		 ఎత్తు: 3,700-4,500 మీ
వెడల్పు: 50 కి.మీ		 కఠినమైన శిలలు. శ్రేణులు: పిర్ పంజాల్ (పొడవైనది), ధౌల్ ధర్, మహాభారత్. లోయలు: కాశ్మీర్, కులు, కాంగ్రా.
3. శివాలిక్
(బాహ్య హిమాలయాలు)		 ఎత్తు: 900-1,100 మీ
వెడల్పు: 10-50 కి.మీ		 అవక్షేప శిలలతో (Sediments) ఏర్పడ్డాయి. డూన్లు: నిమ్న హిమాలయాలు & శివాలిక్ మధ్య ఉన్న లోయలు (ఉదా: డెహ్రా డూన్, కోట్లి డూన్).

B. ప్రాంతీయ విభాగాలు (పడమర నుండి తూర్పుకు)

  • పంజాబ్ హిమాలయాలు: సింధు & సట్లెజ్ నదుల మధ్య. (కాశ్మీర్ & హిమాచల్ హిమాలయాలు అని కూడా పిలుస్తారు).
  • కుమయూన్ హిమాలయాలు: సట్లెజ్ & కాళీ నదుల మధ్య.
  • నేపాల్ హిమాలయాలు: కాళీ & తీస్తా నదుల మధ్య.
  • అస్సాం హిమాలయాలు: తీస్తా & దిహంగ్ (బ్రహ్మపుత్ర) నదుల మధ్య.

C. పూర్వాంచల్ (తూర్పు కొండలు)

దిహంగ్ లోయ (Gorge) తర్వాత హిమాలయాలు దక్షిణం వైపు తిరిగి ఈశాన్య సరిహద్దుగా ఏర్పడతాయి. వీటిలో పాట్కాయ్, నాగా, మణిపూర్, మిజో కొండలు ఉన్నాయి.

🌾
2. ఉత్తర మైదానాలు

విస్తీర్ణం: 7 లక్షల చ.కి.మీ. పొడవు: 2400 కి.మీ.
సింధు, గంగా, బ్రహ్మపుత్ర నదుల ఒండ్రుమట్టితో ఏర్పడ్డాయి.

🏝️
మజులి (Majuli): బ్రహ్మపుత్ర నదిలోని ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద జనావాస నదీతీర ద్వీపం.

A. మూడు విభాగాలు

1. పంజాబ్ మైదానం

సింధు మరియు దాని ఉపనదులచే (జీలం, చీనాబ్, రావి, బియాస్, సట్లెజ్) ఏర్పడింది. ఇందులో ఎక్కువ భాగం పాకిస్తాన్లో ఉంది. ఇక్కడ ‘దో ఆబ్’లు ఎక్కువ.

2. గంగా మైదానం

ఘగ్గర్ మరియు తీస్తా నదుల మధ్య విస్తరించింది. హర్యానా, ఢిల్లీ, యూపీ, బీహార్, జార్ఖండ్, వెస్ట్ బెంగాల్ రాష్ట్రాలలో ఉంది.

3. బ్రహ్మపుత్ర మైదానం

ఇది ప్రధానంగా అస్సాంలో విస్తరించి ఉంది.

B. భూస్వరూప మండలాలు (పై నుండి క్రిందకు)

1. భాబర్ (Bhabar)
8-16 కి.మీ వెడల్పు. గులకరాళ్లు. నదులు అంతర్ధానం అవుతాయి.
2. టెరాయ్ (Terai)
తడి, చిత్తడి నేలలు. దట్టమైన అడవులు (దుధ్వా పార్క్ ఇక్కడే ఉంది).
3. భంగర్ (Bhangar)
పురాతన ఒండ్రు. తిన్నెల ఆకారం. ఇందులో సున్నపురాయి (కంకర) ఉంటుంది.
4. ఖాదర్ (Khadar)
నవీన ఒండ్రు. ప్రతి ఏటా ఏర్పడుతుంది. వ్యవసాయానికి శ్రేష్టం.

⛰️
3. ద్వీపకల్ప పీఠభూమి

ఇది అగ్నిశిలలు (Igneous) మరియు రూపాంతర శిలలతో ఏర్పడింది. ప్రధానంగా రెండు భాగాలు:

1. మధ్య ఉన్నత భూములు (Central Highlands)

  • నర్మదా నదికి ఉత్తరాన ఉన్నాయి.
  • మాల్వా పీఠభూమి ఇందులో ప్రధాన భాగం.
  • పశ్చిమాన ఆరావళి, దక్షిణాన వింధ్య పర్వతాలు సరిహద్దులు.
  • తూర్పు విస్తరణలు: బుందేల్ఖండ్, బాఘేల్ఖండ్.
  • చోటానాగపూర్ పీఠభూమి: దామోదర్ నది ప్రవహిస్తుంది (ఖనిజాలకు ప్రసిద్ధి).

2. దక్కన్ పీఠభూమి (Deccan Plateau)

  • నర్మదా నదికి దక్షిణాన ఉన్న త్రిభుజాకార భూభాగం.
  • ఉత్తరాన సాత్పురా శ్రేణి సరిహద్దు.
  • తూర్పు విస్తరణలు: మహాదేవ్, కైమూర్, మైకాల్ శ్రేణులు.
  • ఈశాన్యంలో మేఘాలయ, కర్బీ-ఆంగ్లాంగ్ పీఠభూములు ఉన్నాయి (గారో, ఖాసి, జైంతియా కొండలు).

తూర్పు vs పశ్చిమ కనుమలు

లక్షణం పశ్చిమ కనుమలు తూర్పు కనుమలు
నిరంతరత అవిచ్ఛిన్నం (కనుమల ద్వారా మాత్రమే దాటగలము – థాల్, భోర్, పాల్ ఘాట్). విచ్ఛిన్నం (నదుల ద్వారా కోయబడ్డాయి).
ఎత్తు ఎక్కువ (900-1600 మీ). ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి ఎత్తు పెరుగుతుంది. తక్కువ (600 మీ).
శిఖరాలు అనైముడి (2,695 మీ – ఎత్తైనది), దొడబెట్ట (2,637 మీ). మహేంద్రగిరి (1,501 మీ). షవరాయ్, జావడి కొండలు.
పర్యాటక ప్రాంతాలు మహాబలేశ్వర్ మున్నగునవి. ఊటీ (ఉదగమండలం), కొడైకెనాల్.
🌋
దక్కన్ ట్రాప్: ఇది అగ్నిపర్వత ఉద్భవం వల్ల ఏర్పడిన నల్లరేగడి నేల ప్రాంతం.

🐪
4. భారత ఎడారి

  • స్థానం: ఆరావళి కొండల పశ్చిమ అంచున.
  • వర్షపాతం: చాలా తక్కువ (150 మి.మీ కంటే తక్కువ/సంవత్సరం).
  • నది: ‘లూని’ (Luni) ఈ ప్రాంతంలో ఉన్న ఏకైక పెద్ద నది.
  • బార్కన్లు (Barchans): అర్ధ చంద్రాకారపు ఇసుక దిబ్బలు. జైసల్మేర్లో వీటిని చూడవచ్చు.

🌊
5. తీర మైదానాలు

పశ్చిమ తీరం (అరేబియా సముద్రం)

ఇరుకైన మైదానం. మూడు భాగాలు:

  1. కొంకణ్: (ముంబై – గోవా)
  2. కెనరా: (మధ్య భాగం)
  3. మలబార్: (దక్షిణ భాగం – కేరళ)

తూర్పు తీరం (బంగాళాఖాతం)

వెడల్పుగా, చదునుగా ఉంటుంది.

  1. ఉత్తర సర్కార్: (ఉత్తర భాగం)
  2. కోరమాండల్ తీరం: (దక్షిణ భాగం)

చిలికా సరస్సు: భారతదేశంలో అతిపెద్ద ఉప్పునీటి సరస్సు (ఒడిషా).

🏝️
6. దీవులు

లక్షదీవులు

  • కేరళ తీరానికి దగ్గరగా ఉన్నాయి.
  • పగడపు (Coral) మూలం కలిగినవి.
  • విస్తీర్ణం: 32 చ.కి.మీ.
  • రాజధాని: కవరత్తి.
  • పిట్టి ద్వీపం: పక్షుల అభయారణ్యం (జనావాసం లేదు).
  • 1973లో వీటికి లక్షదీవులు అని పేరు పెట్టారు.

అండమాన్ & నికోబార్

  • బంగాళాఖాతంలో ఉన్నాయి.
  • పరిమాణంలో పెద్దవి, సంఖ్యలో ఎక్కువ.
  • నిమ్నజిత పర్వతాల (Submerged mountains) శిఖరాలు.
  • బారెన్ ద్వీపం: భారతదేశ ఏకైక క్రియాశీల అగ్నిపర్వతం ఇక్కడే ఉంది.
  • వ్యూహాత్మకంగా చాలా ముఖ్యమైనవి.

📝
అభ్యాసము (Exercises)

మీ పరిజ్ఞానాన్ని పరీక్షించుకోండి (Textbook Questions):

I. సరైన సమాధానాన్ని ఎంచుకోండి

1. మూడు వైపులా సముద్రం సరిహద్దుగా ఉన్న భూభాగాన్ని ఇలా అంటారు:

జవాబు: (సి) ద్వీపకల్పం

2. భారతదేశ తూర్పు భాగంలో మయన్మార్ సరిహద్దుగా ఉన్న పర్వతాలు:

జవాబు: (సి) పూర్వాంచల్

3. గోవాకు దక్షిణంగా ఉన్న పశ్చిమ తీర ప్రాంతం:

జవాబు: (సి) కెనరా (టెక్స్ట్ బుక్ లో ఆప్షన్ లేకపోతే ‘మలబార్’ దగ్గరగా ఉంటుంది, కానీ సరైనది కెనరా/కర్ణాటక తీరం)

4. తూర్పు కనుమలలో ఎత్తైన శిఖరం:

జవాబు: (సి) మహేంద్రగిరి

II. సంక్షిప్త ప్రశ్నలు

భాబర్ అంటే ఏమిటి?
శివాలిక్ పర్వత పాదాల వద్ద 8-16 కి.మీ వెడల్పులో గులకరాళ్లతో కూడిన మేఖల. ఇక్కడ నదులు అంతర్ధానం అవుతాయి.
హిమాలయాల మూడు విభాగాలు?
1. హిమాద్రి (ఉన్నత), 2. హిమాచల్ (నిమ్న), 3. శివాలిక్ (బాహ్య).
ఆరావళి & వింధ్య మధ్య ఉన్న పీఠభూమి?
మాల్వా పీఠభూమి.
పగడపు దీవులు ఏవి?
లక్షదీవులు.

ఆధారం: 9వ తరగతి సాంఘిక శాస్త్రం – భూగోళ శాస్త్రం పాఠ్యపుస్తకం

Mind Map: Physical Features of India

Mind Map: Physical Features of India

భారతదేశ భౌగోళిక స్వరూపాలు
01

హిమాలయాలు

The Himalayas
HI – HI – SHI హిమాద్రి – హిమాచల్ – శివాలిక్
  • Fold Mountains: 2400 km
  • Himadri: 6000m+ (Ice)
  • Himachal: Valleys & Hills
  • Shivalik: Duns (డూన్లు)
02

ఉత్తర మైదానాలు

Northern Plains
BHA-TE-BHA-KHA భాబర్-టెరాయ్-భంగర్-ఖాదర్
  • Rivers: Indus, Ganga, Brahmaputra
  • Terai: Wet & Forest
  • Khadar: New Soil (Fertile)
03

ద్వీపకల్ప పీఠభూమి

Peninsular Plateau
CEN-High + DECCAN మధ్య ఉన్నత + దక్కన్
  • Oldest: Gondwana Land
  • Soil: Black (Cotton)
  • Ghats: West (High) vs East
04

భారత ఎడారి

Indian Desert
LUNI + BARCHAN లూని నది + ఇసుక దిబ్బలు
  • Rain: < 150mm/year
  • Location: West of Aravalli
  • Climate: Arid (శుష్క)
05

తీర మైదానాలు

Coastal Plains
W: KKM | E: CC Konkan-Kanara-Malabar
Circar-Coromandel
  • West: Narrow (అరేబియా)
  • East: Wide (బంగాళాఖాతం)
  • Lake: Chilika (Odisha)
06

దీవులు

The Islands
LAK – AND Lakshadweep – Andaman
  • Lakshadweep: Coral (పగడపు)
  • Andaman: Volcanic/Mountains
  • Active Volcano: Barren Is.