కాకతీయ రాజ్యం
ఆంధ్రులను ఏకం చేసిన మహోజ్వల సామ్రాజ్యం
మధ్యయుగ ప్రాంతీయ రాజ్యాలు
ముఖ్య రాజ్యాలు – విశేషాలు
కళ్యాణి చాళుక్యులు:
బిల్హణుడు ‘విక్రమాంక దేవచరిత్ర’ను రాశాడు. విద్యాసంస్థలను ‘ఘటికలు’ అనేవారు.
యాదవులు:
రాజధాని దేవగిరి. బిల్లమ యాదవ స్థాపకుడు. నర్మదా నది నుండి షిమోగా వరకు విస్తరించింది.
హోయసలులు:
రాజధాని ద్వారసముద్రం. జైనమతం, ద్వైతం, విశిష్టాద్వైతాలను ఆదరించారు.
పాండ్యులు:
మదురై రాజధాని. మార్కోపోలో వీరి పాలనను ప్రశంసించాడు.
మీకు తెలుసా?
చరిత్రకారుడు అనగా గడిచిన సంఘటనలను అధ్యయనం చేసే వ్యక్తి. పురావస్తు శాస్త్రవేత్త అనగా పురాతన భవనాలు, శాసనాల గురించి అధ్యయనం చేసే వ్యక్తి.
కాకతీయుల ప్రత్యేకత:
తెలుగు నేల మొత్తాన్ని ఏకం చేసి, ఆంధ్ర అనే పదాన్ని గౌరవప్రదంగా మార్చిన ఘనత కాకతీయులదే.
కాకతీయ రాజవంశం
పేరు వెనుక కథ
“కాకతి” దేవతను (దుర్గాదేవి) ఆరాధించినందున లేదా “కాకతి” అనే కోటకు సంరక్షకులుగా ఉన్నందున ఈ పేరు వచ్చింది.
త్రిలింగ దేశం
కాళేశ్వరం, శ్రీశైలం, ద్రాక్షారామంల మధ్య ఉన్న తెలుగు ప్రాంతమే త్రిలింగ దేశం.
ఓరుగల్లు
ఓరుగల్లు ప్రస్తుత పేరు వరంగల్. దీని ప్రాచీన నామం “ఏకశిలా నగరం”.
రెండవ ప్రోలరాజు
1115 – 1157
స్వతంత్ర పాలన ప్రారంభించిన మొదటి పాలకుడు.
రుద్రదేవుడు
1158 – 1195
వెయ్యి స్తంభాల గుడి నిర్మాత. సంస్కృతంలో ‘నీతిసారము’ రాశాడు.
మహాదేవుడు
1195 – 1199
యాదవ రాజధాని దేవగిరి ముట్టడి సమయంలో మరణించాడు.
గణపతిదేవుడు
1199 – 1262 (స్వర్ణయుగం)
అత్యంత శక్తివంతుడు. ఓరుగల్లు కోటను పూర్తి చేశాడు. మోటుపల్లి శాసనం వేయించాడు.
రుద్రమదేవి
1262 – 1289
ప్రసిద్ధ మహిళా పాలకురాలు. స్వయంగా సైన్యాన్ని నడిపించింది.
ప్రతాపరుద్రుడు
1289 – 1323
చివరి కాకతీయ పాలకుడు. 72 నాయంకరుల వ్యవస్థను అమలు చేశాడు.
రాజకీయ, సామాజిక మరియు ఆర్థిక జీవనం
నాయంకర వ్యవస్థ & గ్రామ పాలన
కాకతీయ సామ్రాజ్యం సైనిక ప్రాతిపదికన నడిచింది. నాయంకరులకు భూములు ఇచ్చి, బదులుగా సైన్యాన్ని పొందేవారు.
గ్రామ అధికారులు (ఆయగార్లు):
- • కరణం: భూమి రికార్డుల పర్యవేక్షణ.
- • రెడ్డి: గ్రామ పెద్ద.
- • తలారి: గ్రామ రక్షకభటుడు.
- • ఇతరులు: పురోహితుడు, కుమ్మరి, వడ్రంగి మొదలైన 12 మంది.
ఆర్థిక విశేషాలు
ఆలోచించండి:
కాకతీయ చక్రవర్తులు నాయంకరులను ఎందుకు తరచుగా బదిలీ చేసేవారు? (వారికీ అధికారంపై పట్టు పెరగకుండా ఉండటానికి)
మతం & సాహిత్యం
- 🔱 శైవ మతం: బాగా ప్రసిద్ధి చెందింది. వైష్ణవం కూడా ఆదరించారు.
- ✍️ గ్రంథాలు:
- పాల్కురికి సోమనాథుడు – బసవపురాణం
- నన్నెచోడుడు – కుమార సంభవం
- జయపసేనాని – నృత్య రత్నావళి, గీత రత్నావళి
- విద్యానాథుడు – ప్రతాపరుద్రీయము
- తిక్కన – శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతం
పేరిణి నాట్యం 💃
ఇది కాకతీయ కాలంలో ప్రసిద్ధ యుద్ధ నృత్యం. సైనికులను యుద్ధానికి ప్రేరేపించడానికి ఈ నాట్యం చేసేవారు. పద్మశ్రీ నటరాజ రామకృష్ణ దీనిని పునరుద్ధరించారు.
కళలు మరియు నిర్మాణాలు
వెయ్యి స్తంభాల గుడి
రుద్రేశ్వర ఆలయం: హనుమకొండలో ఉంది. రుద్రదేవుడు నిర్మించాడు.
• డోలరైట్ శిలతో చేసిన ఏకశిలా నంది ప్రధాన ఆకర్షణ.
• త్రికూట పద్ధతిలో నిర్మించబడింది.
రామప్ప దేవాలయం
రామలింగేశ్వరస్వామి: పాలంపేటలో ఉంది. రేచర్ల రుద్రుడు నిర్మించాడు.
• నీటిపై తేలే ఇటుకలతో నిర్మాణం.
• యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించింది.
సామ్రాజ్య ముగింపు & ముసునూరి నాయకులు
ముగింపు (క్రీ.శ. 1323):
ఉలుగ్ ఖాన్ (మహమ్మద్ బీన్ తుగ్లక్) ఓరుగల్లును ఆక్రమించాడు. అవమానం భరించలేక ప్రతాపరుద్రుడు ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు.
ప్రోలయ నాయక:
రేకపల్లె రాజధానిగా ముస్లిం దండయాత్రలను ఎదుర్కొన్నాడు. గిరిజన తెగ కొండరెడ్లు ఇతనికి సహాయపడ్డారు.
కాపయ నాయక:
1336లో తుగ్లక్ పాలనను వరంగల్ నుండి తరిమికొట్టాడు. స్థానిక రాజులందరినీ ఏకం చేసి కూటమిగా ఏర్పడ్డారు.
“మనం గతం నుండి నేర్చుకొన్న అంశాలతో భవిష్యత్తులో తెలివిగా నడుచుకోవాలి.”