కాకతీయ సామ్రాజ్యం
తెలుగు నేల వైభవం – చరిత్ర మరియు సంస్కృతిపై సమగ్ర నోట్స్
5.1 మధ్యయుగంలోని ప్రాంతీయ రాజ్యాలు
మధ్యయుగ కాలంలో దక్షిణ భారతదేశంలో ఐదు ప్రధాన రాజ్యాలు ఆవిర్భవించాయి. ఇవి కళలు, భాష మరియు సంస్కృతికి పునాది వేశాయి.
రాజధాని: బసవకళ్యాణి. వీరు సంస్కృత, కన్నడ భాషలను పోషించారు.
రాజధాని: దేవగిరి. నర్మదా నది నుండి షిమోగా వరకు వీరి పాలన సాగింది.
రాజధాని: ద్వారసముద్రం. మఠాల నిర్వహణ మరియు జైన మతాన్ని ప్రోత్సహించారు.
రాజధాని: మదురై. విదేశీ వాణిజ్యం మరియు అనేక ఆలయాల నిర్మాణానికి ప్రసిద్ధి.
5.2 కాకతీయ రాజవంశం – ఆవిర్భావం
కాకతీయులు మొత్తం ఆంధ్ర ప్రాంతాన్ని రాజకీయంగా ఏకం చేయడంలో విజయవంతమయ్యారు. వీరు తెలుగు భాష మాట్లాడే ప్రజల మధ్య సాంస్కృతిక అనుబంధాన్ని పెంచారు.
- కాకతి దేవత: దుర్గాదేవి రూపమైన ‘కాకతి’ని ఆరాధించడం వల్ల వీరికి ఈ పేరు వచ్చింది.
- త్రిలింగదేశం: కాళేశ్వరం, శ్రీశైలం, ద్రాక్షారామం – ఈ మూడు పుణ్యక్షేత్రాల మధ్య ఉన్న ప్రాంతాన్ని ‘త్రిలింగదేశం’ అంటారు.
- రాజధాని: మొదట హనుమకొండ, తరువాత ఓరుగల్లు (వరంగల్).
ముఖ్య పాలకులు & వారి ప్రాముఖ్యత
| పాలకులు | కాలం (క్రీ.శ.) | ముఖ్య విశేషాలు |
|---|---|---|
| రెండవ ప్రోలరాజు | 1115 – 1157 | కాకతీయ స్వతంత్ర పాలన ప్రారంభించిన మొదటివాడు. |
| రుద్రదేవుడు | 1158 – 1195 | వేయి స్తంభాల గుడి నిర్మాత. ఓరుగల్లును నిర్మించాడు. |
| గణపతిదేవుడు | 1199 – 1262 | కాకతీయ సామ్రాజ్య స్వర్ణయుగం. సుదీర్ఘ పాలన. |
| రుద్రమదేవి | 1262 – 1289 | ప్రసిద్ధ మహిళా పాలకురాలు. నాయంకర వ్యవస్థను బలోపేతం చేసింది. |
| ప్రతాపరుద్రుడు | 1289 – 1323 | చివరి కాకతీయ చక్రవర్తి. |
5.3 రాజకీయ, సామాజిక, ఆర్థిక జీవనం
నాయంకర వ్యవస్థ
రాజ్యాన్ని చిన్న విభాగాలుగా విభజించి ‘నాయంకర’ అనే సైనిక అధికారులకు అప్పగించేవారు. వీరు చక్రవర్తికి విధేయులుగా ఉంటూ సైన్యాన్ని నిర్వహించేవారు.
ఆర్థిక జీవనం
- రాచపొలం: ప్రభుత్వ ఆధీనంలోని భూమి.
- పన్నులు: ఇల్లరి (గృహ పన్ను), పుల్లరి (అటవీ ఉత్పత్తులపై పన్ను).
- వాణిజ్యం: విదేశీ వాణిజ్యం కోసం మోటుపల్లి నౌకాశ్రయాన్ని అభివృద్ధి చేశారు.
5.4 కళలు మరియు నిర్మాణాలు
కాకతీయుల కాలం శిల్పకళకు, సాహిత్యానికి పెట్టింది పేరు. యునెస్కో గుర్తించిన అద్భుత కట్టడాలు వీరి సొంతం.
రేచర్ల రుద్రుడు నిర్మించాడు. ఇక్కడి ఇటుకలు నీటిపై తేలుతాయి. UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ సంపదగా గుర్తింపు పొందింది.
రుద్రదేవుడు హనుమకొండలో నిర్మించాడు. దీనిని రుద్రేశ్వరాలయం అని కూడా అంటారు.
యుద్ధ సమయంలో సైనికులను ఉత్తేజపరిచేందుకు ప్రదర్శించే నాట్యం. నటరాజ రామకృష్ణ దీనిని పునరుద్ధరించారు.
రాజ్య ముగింపు & ముసునూరి నాయకులు
1323లో ఢిల్లీ సుల్తానుల దండయాత్రల వల్ల కాకతీయ సామ్రాజ్యం అంతమైంది. ప్రతాపరుద్రుడు అవమానాన్ని భరించలేక ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు.
ముసునూరి నాయకులు: ప్రోలయ నాయక మరియు కాపయ నాయక ఢిల్లీ సుల్తానులను ఎదిరించి, ఓరుగల్లును తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునేందుకు పోరాడారు.
