Food Security in India – Visual Study Meterial

AP DSC | ఆహార భద్రత (Food Security)

భారతదేశంలో ఆహార భద్రత

9వ తరగతి సాంఘిక శాస్త్రం | AP DSC స్పెషల్

🥗 1. ఆహార భద్రత – ప్రాథమిక అంశాలు (Basics)

ఆహార భద్రత అంటే కేవలం రెండు పూటలా తిండి దొరకడం కాదు. ఐక్యరాజ్యసమితి (1975) నిర్వచనం నుండి అమర్త్యసేన్ “హక్కుల” సిద్ధాంతం వరకు ఇది ఎదిగింది.

ప్రపంచ ఆహార సదస్సు (1995) నిర్వచనం:
“ప్రజలందరికీ, అన్ని సమయాలలో చురుకైన, ఆరోగ్యకరమైన జీవితాన్ని గడపడానికి సరిపడేంత, సురక్షితమైన, పోషకాహారాన్ని పొందే భౌతిక, ఆర్థిక సౌలభ్యత.”


ఆహార భద్రతకు మూడు మూలస్తంభాలు (3 As):

graph TD FS[ఆహార భద్రత] FS –> A1(లభ్యత – Availability) FS –> A2(సౌలభ్యత – Accessibility) FS –> A3(స్తోమత – Affordability) A1 –>|దేశంలో| P[ఉత్పత్తి + దిగుమతులు + నిల్వలు] A2 –>|అందరికీ| R[అందుబాటులో ఉండటం] A3 –>|కొనుగోలు శక్తి| M[తగినంత డబ్బు కలిగి ఉండటం]
🧠 Memory Code: ల-సౌ-స్తో (LSS)
లభ్యత + సౌలభ్యత + స్తోమత = ఆహార భద్రత

🌪️ 2. ఆహార భద్రత ఎందుకు? & విపత్తులు

భూకంపాలు, కరువులు, వరదలు, సునామీ వంటి విపత్తుల సమయంలో ఆహార భద్రత దెబ్బతింటుంది.

graph LR A[ప్రకృతి వైపరీత్యం] –>|పంట నష్టం| B[ఆహార కొరత] B –>|ధరల పెరుగుదల| C[అధిక ధరలు] C –>|కొనలేకపోవడం| D[ఆకలి చావుల స్థితి] D –>|తీవ్రతరం| E[కరువు – Famine]

బెంగాల్ కరువు (1943) – ఒక విషాదం

ఇది భారతదేశంలో సంభవించిన అత్యంత ఘోరమైన కరువు. ఇది ఆహార లభ్యత లేకపోవడం వల్ల కాదు, ధరలు పెరిగి ప్రజలు కొనలేకపోవడం వల్ల వచ్చింది.

  • మరణాలు: 30 లక్షల మంది.
  • ఎవరు నష్టపోయారు? వ్యవసాయ కూలీలు, మత్స్యకారులు, రవాణా కార్మికులు.
  • ధాన్యం లభ్యత: 1943లో 79 లక్షల టన్నుల లభ్యత ఉన్నప్పటికీ కరువు వచ్చింది (Table 4.1 విశ్లేషణ).

👥 3. ఆహార భద్రత లేనివారు ఎవరు?

అత్యధికంగా ప్రభావితమయ్యే వర్గాలు:

  • భూమి లేని వారు, చేతివృత్తుల వారు, యాచకులు.
  • SC, ST మరియు OBC (దిగువ తరగతులు).
  • వలస కార్మికులు.
  • గర్భిణీలు, పాలిచ్చే తల్లులు, 5 ఏళ్లలోపు పిల్లలు (NHFS 1998-99 ప్రకారం 11 కోట్ల మంది).

కేస్ స్టడీస్ (Stories Analysis)

  • వృత్తి: రాయపూర్ గ్రామంలో కూలీ.
  • సమస్య: వ్యవసాయం కాలానుగుణమైనది (Seasonal).
  • నిరుద్యోగం: సంవత్సరంలో 4 నెలలు పని ఉండదు.
  • ఫలితం: పని లేని రోజుల్లో పిల్లలు పస్తులుంటారు. ఆహార అభద్రతకు గురవుతాడు.
  • వృత్తి: బెంగళూరులో రిక్షా లాగుతాడు (వలస వచ్చాడు).
  • కుటుంబం: పెద్ద కుటుంబం, అస్థిరమైన ఆదాయం.
  • ఆధారం: ‘పసుపు కార్డు’ (PDS Card for BPL).
  • ఫలితం: PDS ద్వారా తక్కువ ధరకు సరుకులు పొందడం వల్ల తక్కువ ఆదాయం ఉన్నా బతకగలుగుతున్నాడు.

🍽️ 4. ఆకలి రకాలు (Types of Hunger)

రకం వివరణ ఉదాహరణ
దీర్ఘకాలిక ఆకలి
(Chronic Hunger)		 నిరంతరం సరిపడా ఆహారం లేకపోవడం. పేదరికం వల్ల వస్తుంది. తక్కువ ఆదాయం ఉన్న కూలీలు, మురికివాడల ప్రజలు.
కాలానుగుణ ఆకలి
(Seasonal Hunger)		 పంటల సాగు చక్రంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. గ్రామాల్లో వ్యవసాయ పనులు లేని కాలం, పట్టణాల్లో వర్షాకాలంలో భవన నిర్మాణ కార్మికులు.
భారతదేశంలో హరిత విప్లవం తర్వాత కాలానుగుణ మరియు దీర్ఘకాలిక ఆకలి శాతం తగ్గింది (Table 4.2).

🌾 5. హరిత విప్లవం (Green Revolution)

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భారత్ ‘స్వయం సమృద్ధి’ (Self-Sufficiency) లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

  • గోధుమ విప్లవం: 1968 జూలైలో ప్రధాని ఇందిరాగాంధీ ప్రత్యేక స్టాంపును విడుదల చేశారు.
  • విజయవంతమైన రాష్ట్రాలు: పంజాబ్, హర్యానా (అత్యధికం), తరువాత ఉత్తర ప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్ (2015-16లో రికార్డు వృద్ధి).
  • గణాంకాలు: 2016-17 నాటికి మొత్తం ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తి 275.68 మిలియన్ టన్నులు.

🏗️ 6. భారతదేశంలో ఆహార భద్రతా వ్యవస్థ

ప్రభుత్వ వ్యవస్థ రెండు భాగాలుగా ఉంటుంది:

graph TD System[ఆహార భద్రతా వ్యవస్థ] System –> BS[1. బఫర్ నిల్వలు – Buffer Stock] System –> PDS[2. ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ – PDS] BS –>|నిర్వహణ| FCI[FCI – Food Corporation of India] FCI –>|రైతులకు చెల్లించేది| MSP[కనీస మద్దతు ధర] PDS –>|నిర్వహణ| Ration[రేషన్ దుకాణాలు] Ration –>|ప్రజలకు అమ్మే ధర| IP[జారీ ధర – Issue Price]

FCI: ఆహారాన్ని సేకరించి నిల్వ చేస్తుంది.
MSP: పంట వేయకముందే ప్రభుత్వం ప్రకటించే ధర.
Issue Price: మార్కెట్ కంటే తక్కువ ధర.

📅 7. PDS పరిణామ క్రమం (ముఖ్యమైనది)

PDS వ్యవస్థ కాలక్రమేణా మారుతూ వచ్చింది. 1992 వరకు ఇది అందరికీ ఒకేలా ఉండేది (Universal).

సంవత్సరం పథకం పేరు లక్ష్యం (Target Group) ప్రత్యేకత
1992 RPDS (Revamped PDS) వెనుకబడిన ప్రాంతాలు 1700 బ్లాకుల్లో ప్రవేశపెట్టారు.
1997 TPDS (Targeted PDS) పేదలు & పేదలు కాని వారు BPL మరియు APL గా విభజన. వేర్వేరు ధరలు (Dual Price Policy).
2000 AAY (అంత్యోదయ అన్న యోజన) నిరుపేదలు (Poorest of Poor) BPL లోని కోటి మందికి. గోధుమలు రూ.2, బియ్యం రూ.3.
2000 APS (అన్నపూర్ణ) నిరుపేద వృద్ధులు ఉచిత ఆహారం.
2013 NFSA (ఆహార భద్రత చట్టం) 75% గ్రామీణ, 50% పట్టణ ఆహారం హక్కుగా మారింది.
🧠 Memory Tip: R-T-A-N (RPDS -> TPDS -> AAY -> NFSA)

⚠️ 8. సవాళ్లు & సహకార సంఘాలు

PDS లో లోపాలు:

  • బఫర్ నిల్వలు ఎక్కువవటం: FCI గోదాముల్లో ధాన్యం నిండిపోయి, ఎలుకల పాలవుతోంది లేదా కుళ్లిపోతోంది. (బఫర్ నిబంధనల కంటే చాలా ఎక్కువ నిల్వలు ఉన్నాయి).
  • పర్యావరణం: పంజాబ్, హర్యానాలో వరి, గోధుమల కోసం నీటిని ఎక్కువగా వాడటం వల్ల భూగర్భ జలాలు తగ్గాయి.

సహకార సంఘాల పాత్ర (Role of Cooperatives):

దక్షిణ, పశ్చిమ భారతదేశంలో ఇవి కీలకం.

graph LR TN[తమిళనాడు] –>|94% రేషన్ షాపులు| Coops[సహకార సంఘాలే నడుపుతున్నాయి] Delhi[ఢిల్లీ] –>|పాలు & కూరగాయలు| MD[మదర్ డైరీ] Gujarat[గుజరాత్] –>|శ్వేత విప్లవం| Amul[అమూల్] Maha[మహారాష్ట్ర] –>|ధాన్యం బ్యాంకులు| ADS[Academy of Dev. Science]

All Rights Reserved © AP DSC Exam Prep | Based on SCERT Class 9 Textbook