భారతదేశంలో ఆహార భద్రత
AP DSC | 9వ తరగతి ఆర్థికశాస్త్రం | చాప్టర్ 4 | 100% Coverage
ఆహార భద్రత – నిర్వచనం & పరిణామం
జీవించడానికి ఆహారం, శ్వాసించడానికి గాలి ఎంత అవసరమో అంతే ముఖ్యం. ఆహార భద్రతకు వివిధ కాలాల్లో వేర్వేరు నిర్వచనాలు ఇచ్చారు.
1970ల నిర్వచనం (UN 1975): “ప్రాథమిక ఆహార పదార్థాలు అన్ని సమయాలలో తగినంత లభ్యతలో ఉండటం.”
అమర్త్యసేన్ (Amartya Sen) దృక్పథం: ఆహార భద్రతకు “హక్కులు” (Entitlements) అనే కొత్త కోణాన్ని జోడించారు. ఆహారం అందుబాటులో ఉండటమే కాదు, దానిని పొందే శక్తి (Access) కూడా ముఖ్యమని చెప్పారు.
1995 ప్రపంచ ఆహార సదస్సు (FAO 1996): “ప్రజలందరికీ అన్ని సమయాలలో చురుకైన, ఆరోగ్యకరమైన జీవితాన్ని గడపడానికి సురక్షితమైన, పోషకాహారాన్ని పొందే భౌతిక, ఆర్థిక సౌలభ్యత ఉండాలి.” (పేదరిక నిర్మూలన అత్యావశ్యకం అని కూడా గుర్తించింది).
ఆహార భద్రత యొక్క మూడు కోణాలు:
- (a) లభ్యత (Availability): దేశంలో ఆహార ఉత్పత్తి + దిగుమతులు + బఫర్ స్టాక్ నిల్వలు.
- (b) సౌలభ్యత (Accessibility): ఆహారం ప్రతి ఒక్కరికి అందుబాటులో (దగ్గరలో) ఉండటం.
- (c) స్తోమత (Affordability): సరిపడినంత, పోషకాహారాన్ని కొనుగోలు చేయడానికి వ్యక్తి వద్ద తగినంత డబ్బు ఉండటం.
ఆహార భద్రత ఆవశ్యకత & కరువులు
పేదరిక రేఖకు ఎగువన ఉన్నవారు కూడా భూకంపాలు, వరదలు, సునామీ, కరువు, కోవిడ్-19 వంటి విపత్తుల సమయంలో ఆహార అభద్రతకు గురవుతారు.
కరువు లక్షణాలు: ఆకలి చావులు, కలుషిత నీరు/కుళ్ళిన ఆహారం వాడటం వల్ల అంటు వ్యాధులు ప్రబలడం.
బెంగాల్ కరువు (1943) – చారిత్రక విషాదం
- భారతదేశంలో సంభవించిన అత్యంత విధ్వంసకరమైన కరువు.
- మరణాలు: బెంగాల్ ప్రావిన్స్ లో సుమారు 30 లక్షల మంది మరణించారు.
- ఎవరు చనిపోయారు?: వ్యవసాయ కూలీలు, మత్స్యకారులు, రవాణా కార్మికులు, సాధారణ కూలీలు (బియ్యం ధరలు పెరగడం వల్ల).
| సంవత్సరం | ఉత్పత్తి | దిగుమతులు | ఎగుమతులు | మొత్తం లభ్యత |
|---|---|---|---|---|
| 1938 | 85 | – | – | 85 |
| 1939 | 79 | 04 | – | 83 |
| 1943 (కరువు ఏడాది) | 76 | 03 | – | 79 |
విశ్లేషణ: 1943లో ఉత్పత్తి 1941 కంటే ఎక్కువగానే ఉన్నా, ధరల పెరుగుదల వల్ల ప్రజలు ఆహారాన్ని కొనలేకపోయారు.
ఆహార అభద్రత ఎవరికి ఉంది? (కేస్ స్టడీస్)
కేస్ స్టడీ 1: రాము (గ్రామీణ వ్యవసాయ కూలీ)
- రాము రాయ్పూర్ గ్రామంలో కూలీ. అతని కొడుకు సోము సర్పంచ్ వద్ద పాలేరుగా (ఏడాదికి రూ. 1000) పని చేస్తాడు.
- భార్య సున్హారి పశువుల పేడ తీస్తూ, పార్ట్ టైం పని చేస్తుంది.
- సమస్య: వ్యవసాయం కాలానుగుణమైనది. రాము సంవత్సరంలో 4 నెలలు నిరుద్యోగిగా ఉంటాడు. ఆ సమయంలో ఇటుక బట్టీల్లో పని దొరికితే చేస్తాడు, లేకపోతే పస్తులు ఉంటారు. దీనిని కాలానుగుణ ఆకలి అంటారు.
కేస్ స్టడీ 2: అహ్మద్ (పట్టణ రిక్షా వాలా)
- అహ్మద్ ఝంరి తలియా (Jhumri Taliya) నుండి బెంగుళూరు వచ్చాడు.
- కుటుంబం: 3 సోదరులు, 2 సోదరీమణులు, వృద్ధ తల్లిదండ్రులు.
- భద్రత: సంపాదన స్థిరంగా లేకపోయినా, పసుపు కార్డు (PDS Card) ఉండటం వల్ల గోధుమలు, బియ్యం, చక్కెర, కిరోసిన్ మార్కెట్ ధరలో సగం ధరకే పొందుతున్నాడు.
అధిక అభద్రత కలిగిన వర్గాలు:
- సామాజిక వర్గాలు: SC, ST మరియు OBC (భూమి లేని వారు).
- మహిళలు & పిల్లలు: గర్భిణీలు, పాలిచ్చే తల్లులు, 5 ఏళ్లలోపు పిల్లలు. (NHFS 1998-99 ప్రకారం ఇలాంటి వారు 11 కోట్ల మంది ఉన్నారు).
- రాష్ట్రాలు: యూపీ (తూర్పు & ఆగ్నేయ), బీహార్, జార్ఖండ్, ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్, ఛత్తీస్గఢ్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్రలోని కొన్ని ప్రాంతాలు.
ఆకలి రకాలు & హరిత విప్లవం
| ఆకలి రకం | వివరణ | కారణాలు |
|---|---|---|
| దీర్ఘకాలిక ఆకలి (Chronic Hunger) | నిరంతరం సరిపడా ఆహారం లేకపోవడం. | పేదరికం, తక్కువ ఆదాయం. |
| కాలానుగుణ ఆకలి (Seasonal Hunger) | సంవత్సరంలో కొన్ని నెలలు మాత్రమే ఆహారం దొరకకపోవడం. | వ్యవసాయ చక్రం (నాట్లు/కోతలు), వర్షాకాలంలో భవన నిర్మాణ పనులు ఆగిపోవడం. |
హరిత విప్లవం & స్వయం సమృద్ధి:
- స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భారత్ ఆహార ధాన్యాల్లో స్వయం సమృద్ధిని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
- జూలై 1968: ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ ‘గోధుమ విప్లవం’ (Wheat Revolution) స్టాంపును విడుదల చేశారు.
- ఉత్పత్తి డేటా:
- 2015-16 మొత్తం ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తి: 252.22 మిలియన్ టన్నులు.
- 2016-17 మొత్తం ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తి: 275.68 మిలియన్ టన్నులు.
- యూపీ, మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రాలు అత్యధిక వృద్ధిని సాధించాయి.
భారత ఆహార భద్రతా వ్యవస్థ (రెండు భాగాలు)
1. బఫర్ నిల్వలు (Buffer Stock)
- FCI (Food Corporation of India): రైతుల నుండి గోధుమలు, బియ్యాన్ని కొనుగోలు చేసి నిల్వ చేస్తుంది.
- MSP (కనీస మద్దతు ధర): పంట వేయడానికి ముందే ప్రభుత్వం ప్రకటించే ధర.
- Issue Price (జారీ ధర): పేదలకు మార్కెట్ ధర కంటే తక్కువ ధరకు పంపిణీ చేసే ధర.
2. ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ (PDS) – చరిత్ర & పరిణామం
- 1940లు: బెంగాల్ కరువు నేపథ్యంలో రేషనింగ్ విధానం ప్రారంభమైంది.
- 1960లు: తీవ్రమైన ఆహార కొరత కారణంగా పునరుద్ధరించబడింది.
- 1970లు: NSSO నివేదిక ప్రకారం పేదరికం ఎక్కువని తేలడంతో మూడు పథకాలు వచ్చాయి:
- PDS (బలోపేతం చేశారు)
- ICDS (సమీకృత శిశు అభివృద్ధి సేవలు): 1975లో ప్రయోగాత్మకంగా ప్రారంభించారు.
- FFW (పనికి ఆహార పథకం): 1977-78లో ప్రారంభించారు.
ప్రస్తుత PDS పథకాలు & వివరాలు (పట్టిక 4.3)
| పథకం | ప్రారంభం | లక్ష్యం | వివరాలు |
|---|---|---|---|
| PDS | 1992 వరకు | అందరూ (Universal) | వివక్ష లేదు. |
| RPDS (Revamped) | 1992 | వెనుకబడిన ప్రాంతాలు (1700 బ్లాకులు) | 20 kg ఆహారం. |
| TPDS (Targeted) | 1997 | పేదలు (BPL) & ఇతరులు (APL) | ద్వంద్వ ధరలు. BPL కు తక్కువ ధర, APL కు ఎక్కువ ధర. |
| AAY (అంత్యోదయ) | Dec 2000 | నిరుపేదలు (1 కోటి కుటుంబాలు) | గోధుమ రూ.2, బియ్యం రూ.3. (2002లో 25kg నుండి 35kg కు పెంచారు). |
| APS (అన్నపూర్ణ) | 2000 | నిరుపేద వృద్ధులు | 10 kg ఉచితంగా. |
| NFSA (ఆహార భద్రతా చట్టం) | 2013 | 75% గ్రామీణ, 50% పట్టణ | మనిషికి 5kg (రూ.3, రూ.2, రూ.1 ధరకు). |
AAY విస్తరణ: మొదట 1 కోటి కుటుంబాలు. జూన్ 2003లో 50 లక్షలు, ఆగస్టు 2004లో మరో 50 లక్షలు జత చేశారు. మొత్తం 2 కోట్లు.
రాయితీ (Subsidy): ఒక వస్తువు మార్కెట్ ధరకు అదనంగా ఉత్పత్తిదారునికి ప్రభుత్వం చేసే చెల్లింపు. ఇది ధరలను వినియోగదారులకు తక్కువగా ఉంచడానికి సహాయపడుతుంది.
ప్రస్తుత సవాళ్లు & గణాంకాలు
- అధిక నిల్వలు: FCI గోదాముల్లో 2014 నాటికి 65.3 మిలియన్ టన్నుల నిల్వలు ఉన్నాయి (బఫర్ నిబంధనల కంటే చాలా ఎక్కువ). దీనివల్ల “Carrying Cost” పెరుగుతోంది.
- MSP ప్రభావం: పంజాబ్, హర్యానా, ఏపీ, పశ్చిమ బెంగాల్ రైతులు వరి/గోధుమల వైపు మళ్ళారు. దీనివల్ల నీటి మట్టం (Water Table) పడిపోతోంది మరియు పర్యావరణం దెబ్బతింటోంది.
- వినియోగం తగ్గుదల (NSSO Report 558):
- గ్రామీణ తలసరి బియ్యం వినియోగం: 6.38 kg (2004-05) నుండి 5.98 kg (2011-12) కి తగ్గింది.
- పట్టణ తలసరి వినియోగం: 4.71 kg నుండి 4.49 kg కి తగ్గింది.
సహకార సంఘాల పాత్ర
- తమిళనాడు: 94% రేషన్ షాపులు సహకార సంఘాలవే.
- ఢిల్లీ: మదర్ డైరీ (పాలు, కూరగాయలు).
- గుజరాత్: అమూల్ (పాల ఉత్పత్తులు).
- మహారాష్ట్ర: ADS (Academy of Development Science) గిరిజన ప్రాంతాల్లో ధాన్యం బ్యాంకులను (Grain Banks) ఏర్పాటు చేసింది.