Electoral Politics – Study Notes

AP DSC Study Notes: Electoral Politics (ఎన్నికల రాజకీయాలు)
AP DSC | 9వ తరగతి సాంఘిక శాస్త్రం | పౌరనీతి

ఎన్నికల రాజకీయాలు

(Electoral Politics – Chapter 3)
100% సిలబస్ కవరేజ్

1. ఎన్నికలు ఎందుకు? (హర్యానా కేస్ స్టడీ)

ఎన్నికలు ప్రభుత్వ విధానాలలో ఎలా మార్పు తీసుకువస్తాయో చెప్పడానికి 1987 హర్యానా శాసనసభ ఎన్నికలను ఉదాహరణగా తీసుకోవచ్చు.

🗳️
నేపథ్యం (1982-1987): హర్యానాలో కాంగ్రెస్ పార్టీ అధికారంలో ఉంది. ప్రతిపక్ష నాయకుడు చౌదరీ దేవిలాల్ ‘న్యాయ్ యుద్ధ్’ (న్యాయం కోసం పోరాటం) ఉద్యమాన్ని నడిపారు.
  • కొత్త పార్టీ: దేవిలాల్ లోక్ దళ్ (Lok Dal) అనే పార్టీని స్థాపించారు.
  • ఎన్నికల వాగ్దానం: తాము గెలిస్తే రైతులు మరియు చిన్న వ్యాపారస్తుల రుణాలను రద్దు చేస్తామని (Waive loans) హామీ ఇచ్చారు.
  • ఫలితాలు (1987):
    • మొత్తం స్థానాలు: 90
    • లోక్ దళ్ కూటమి గెలిచినవి: 76 స్థానాలు
    • కేవలం లోక్ దళ్ గెలిచినవి: 60 స్థానాలు
    • కాంగ్రెస్ గెలిచినవి: 5 స్థానాలు మాత్రమే
  • పర్యవసానం: దేవిలాల్ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. ఇచ్చిన మాట ప్రకారం రుణాలను రద్దు చేశారు. కానీ, 1991 ఎన్నికలలో అతని పార్టీ ఓడిపోయింది, కాంగ్రెస్ మళ్ళీ గెలిచింది.

పాఠం: ప్రజలు తమ పనితీరు నచ్చకపోతే మరుసటి ఎన్నికల్లో ప్రభుత్వాన్ని మార్చగలరు.

2. ఎన్నికల ఆవశ్యకత & ప్రజాస్వామ్య లక్షణాలు

ఎన్నికలు ఎందుకు అవసరం?

అందరూ ఒకే చోట చేరి నిర్ణయాలు తీసుకోవడం (ప్రత్యక్ష ప్రజాస్వామ్యం) సాధ్యం కాదు కాబట్టి, ప్రజలు తమ తరపున నిర్ణయాలు తీసుకోవడానికి ప్రతినిధులను (Representatives) ఎన్నుకుంటారు. దీనిని ఎన్నికలు సాధ్యం చేస్తాయి.

ఎన్నికలు ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా ఉండాలంటే కనీస అర్హతలు (5 సూత్రాలు):

  1. అందరికీ ఓటు హక్కు: ప్రతి ఒక్కరికీ ఒక ఓటు ఉండాలి, ప్రతి ఓటుకు సమాన విలువ ఉండాలి (One Person, One Vote, One Value).
  2. ఎంపిక స్వేచ్ఛ: పార్టీలు, అభ్యర్థుల మధ్య పోటీ ఉండాలి. ఓటర్లకు నిజమైన ప్రత్యామ్నాయాలు (Real Choice) ఉండాలి.
  3. క్రమబద్ధమైన ఎన్నికలు: కొన్ని సంవత్సరాల కొకసారి (నిర్ణీత కాలంలో) తప్పనిసరిగా ఎన్నికలు జరగాలి.
  4. నిజమైన తీర్పు: ప్రజలు ఎవరిని కోరుకుంటారో వారే ఎన్నికవ్వాలి.
  5. స్వేచ్ఛాయుత వాతావరణం: ఎన్నికలు స్వేచ్ఛగా (Free), న్యాయబద్ధంగా (Fair) జరగాలి.

రాజకీయ పోటీ మంచిదేనా?

  • నష్టం: అనైక్యత, పార్టీల గొడవలు, డర్టీ ట్రిక్స్ (Dirty tricks).
  • లాభం (రాజ్యాంగ నిర్మాతల ఉద్దేశం): రాజకీయ నాయకులు ప్రజలకు సేవ చేయాలనే కోరికతోనే కాక, అధికారంలో ఉండాలనే కోరికతోనైనా ప్రజలకు మంచి పనులు చేస్తారు. పోటీ లేకపోతే వారు బాధ్యతగా ఉండరు.

3. భారతదేశ ఎన్నికల వ్యవస్థ

భారతదేశంలో లోక్ సభ మరియు విధాన్ సభ (అసెంబ్లీ) లకు ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు ఒకసారి ఎన్నికలు జరుగుతాయి.

ఎన్నిక రకం వివరణ
సాధారణ ఎన్నికలు (General Elections) లోక్ సభ లేదా అసెంబ్లీ రద్దయిన తర్వాత అన్ని నియోజకవర్గాల్లో ఒకేసారి (లేదా కొన్ని రోజుల్లో) జరిగే ఎన్నికలు.
ఉప ఎన్నికలు (By-elections) ఒక సభ్యుడు మరణించడం లేదా రాజీనామా చేయడం వల్ల ఖాళీ అయిన ఒకే స్థానానికి జరిగే ఎన్నిక.

ఎన్నికల నియోజకవర్గాలు (Electoral Constituencies):

దేశాన్ని జనాభా ప్రాతిపదికన వివిధ ప్రాంతాలుగా విభజిస్తారు.

  • లోక్ సభ: దేశం మొత్తం 543 నియోజకవర్గాలుగా విభజించబడింది. గెలిచిన వారిని MP అంటారు.
  • అసెంబ్లీ: రాష్ట్రాన్ని అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాలుగా విభజిస్తారు. గెలిచిన వారిని MLA అంటారు.
  • ప్రతి పార్లమెంటు నియోజకవర్గ పరిధిలో అనేక అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాలు ఉంటాయి.

రిజర్వ్ నియోజకవర్గాలు (Reserved Constituencies):

బలహీన వర్గాలకు చట్టసభల్లో గొంతుక వినిపించడానికి రాజ్యాంగం రిజర్వేషన్లు కల్పించింది. (26 జనవరి 2019 నాటికి):

  • షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC): 84 సీట్లు
  • షెడ్యూల్డ్ తెగలు (ST): 47 సీట్లు
  • స్థానిక సంస్థల్లో (పంచాయితీ/మున్సిపాలిటీ) మహిళలకు 1/3 వంతు సీట్లు రిజర్వ్ చేశారు.

4. ఓటర్ల జాబితా & నామినేషన్

ఓటర్ల జాబితా (Electoral Roll):

  • దీనిని సాధారణంగా ‘ఓటర్ల జాబితా’ అంటారు.
  • సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కు: కుల, మత, లింగ, ధనిక, పేద తేడా లేకుండా 18 సంవత్సరాలు నిండిన వారందరికీ ఓటు హక్కు ఉంటుంది.
  • EPIC: ఎన్నికల ఫోటో గుర్తింపు కార్డు. ఇది లేకపోతే రేషన్ కార్డు, డ్రైవింగ్ లైసెన్స్ వంటివి కూడా చూపించవచ్చు.

అభ్యర్థుల నామినేషన్:

  • పోటీ చేసే అభ్యర్థికి కనీస వయస్సు: 25 సంవత్సరాలు.
  • ‘పార్టీ టిక్కెట్’ అంటే పార్టీ నామినేషన్ ఇవ్వడం.
  • అభ్యర్థి కొంత డబ్బును ‘సెక్యూరిటీ డిపాజిట్’ గా చెల్లించాలి.
⚖️
సుప్రీం కోర్టు ఆదేశాల ప్రకారం లీగల్ డిక్లరేషన్ (Affidavit):
ప్రతి అభ్యర్థి కింది వివరాలను బహిరంగపరచాలి: 1. అభ్యర్థిపై ఉన్న తీవ్రమైన క్రిమినల్ కేసులు.
2. అభ్యర్థి మరియు కుటుంబ ఆస్తులు, అప్పుల వివరాలు.
3. విద్యా అర్హతలు.

గమనిక: మన దేశంలో పదవులకు విద్యార్హత (Educational Qualification) తప్పనిసరి కాదు. ఒకవేళ డిగ్రీని తప్పనిసరి చేస్తే 90% మంది పౌరులు పోటీకి అనర్హులవుతారు, ఇది ప్రజస్వామ్యానికి విరుద్ధం.

5. ఎన్నికల ప్రచారం & నియమావళి

ప్రచారం (Campaign):

అభ్యర్థుల తుది జాబితా ప్రకటన నుండి పోలింగ్ తేదీకి 2 వారాల (14 రోజులు) ముందు వరకు ప్రచారం జరుగుతుంది.

ముఖ్యమైన ఎన్నికల నినాదాలు (Important Slogans):

సంవత్సరం & ఎన్నిక నినాదం పార్టీ / నాయకుడు
1971 (లోక్ సభ) గరీబీ హఠావో (పేదరికాన్ని నిర్మూలిద్దాం) కాంగ్రెస్ (ఇందిరా గాంధీ)
1977 (లోక్ సభ) ప్రజాస్వామ్యాన్ని కాపాడండి (Save Democracy) జనతా పార్టీ (జయప్రకాష్ నారాయణ్)
1977 (పశ్చిమ బెంగాల్) దున్నే వాడిదే భూమి (Land to the Tiller) వామపక్ష కూటమి
1983 (A.P. అసెంబ్లీ) తెలుగు వారి ఆత్మగౌరవం తెలుగుదేశం (N.T. రామారావు)

ఎన్నికల ప్రవర్తనా నియమావళి (Model Code of Conduct):

రాజకీయ పార్టీలన్నీ అంగీకరించిన నియమాలు:

  • ప్రచారానికి ప్రార్థనా మందిరాలను (దేవాలయాలు, మసీదులు, చర్చీలు) వాడరాదు.
  • ప్రభుత్వ వాహనాలు, విమానాలు, అధికారులను వాడరాదు.
  • ఎన్నికల షెడ్యూల్ వచ్చాక మంత్రులు కొత్త ప్రాజెక్టులకు శంఖుస్థాపనలు చేయరాదు.

చట్టపరమైన ఖర్చు పరిమితి: లోక్ సభ ఎన్నికల్లో అభ్యర్థి ₹25 లక్షలు, అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో ₹10 లక్షలు మించి ఖర్చు చేయరాదు (పాఠ్యపుస్తకం ప్రకారం).

6. ఎన్నికల సంఘం & సవాళ్లు

భారత ఎన్నికల సంఘం (ECI):

  • భారత ఎన్నికల సంఘం చాలా శక్తివంతమైనది (అమెరికా కంటే ఎక్కువ అధికారాలు ఉన్నాయి).
  • నియామకం: ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (CEC) ను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
  • స్వతంత్రత: ఒక్కసారి నియమించాక, రాష్ట్రపతికి గానీ, ప్రభుత్వానికి గానీ జవాబుదారీ కాదు. CECని తొలగించడం దాదాపు అసాధ్యం.
  • ఎన్నికల సమయంలో ప్రభుత్వ అధికారులందరూ ఎన్నికల సంఘం ఆధీనంలో పని చేస్తారు.

ప్రజల భాగస్వామ్యం (Popular Participation):

  • యూరప్, ఉత్తర అమెరికాలో ఓటింగ్ శాతం తగ్గుతుంటే, భారతదేశంలో స్థిరంగా ఉంది లేదా పెరుగుతోంది.
  • భారతదేశంలో పేదలు, నిరక్షరాస్యులు, వెనుకబడిన వర్గాల వారు ధనవంతుల కంటే ఎక్కువగా ఓటు వేస్తారు (అమెరికాలో దీనికి వ్యతిరేకంగా జరుగుతుంది – అక్కడ ధనవంతులే ఎక్కువ ఓటు వేస్తారు).

భారత ఎన్నికల ముందున్న సవాళ్లు:

  1. ధన బలం: ఎక్కువ డబ్బున్న అభ్యర్థులకు గెలుపు గ్యారెంటీ లేకపోయినా, చిన్న పార్టీల కంటే ఎక్కువ అడ్వాంటేజ్ ఉంటుంది.
  2. నేర చరిత్ర: క్రిమినల్ కేసులు ఉన్నవారు టిక్కెట్లు దక్కించుకుంటున్నారు.
  3. కుటుంబ పాలన (Nepotism): కొన్ని కుటుంబాలే పార్టీలను నియంత్రిస్తున్నాయి.
  4. ఎంపిక లేకపోవడం: ప్రధాన పార్టీల విధానాలు ఒకేలా ఉండటంతో ఓటర్లకు ‘నిజమైన ఛాయిస్’ దొరకడం లేదు.

7. కేస్ స్టడీ: గుల్బర్గా లోక్ సభ ఫలితం (2014)

ఎన్నికల ఫలితాలు ఎలా ఉంటాయో అర్థం చేసుకోవడానికి పాఠ్యపుస్తకంలో ఇచ్చిన ఉదాహరణ.

  • మొత్తం ఓటర్లు: 17.21 లక్షలు
  • ఓటు వేసిన వారు: 9.98 లక్షలు (58%)
  • విజేత: మల్లిఖార్జున్ ఖర్గే (కాంగ్రెస్ – INC) – 5,07,193 ఓట్లు (50.82%)
  • రెండవ స్థానం: రేవూ నాయక్ బెలమగి (BJP) – 4,32,460 ఓట్లు (43.33%)
  • గమనిక: మన దగ్గర “First Past the Post” సిస్టమ్ ఉంది. అంటే మెజారిటీ (50%+) రావాల్సిన పనిలేదు, అందరికంటే ఎక్కువ ఓట్లు వస్తే చాలు.

NOTA: None of the Above (పై వారెవరూ కాదు). ఓటర్లకు ఎవరూ నచ్చకపోతే దీనిని ఎంచుకోవచ్చు.

8. ఎన్నికలు ఖరీదైనవా? (Facts)

  • 2014 లోక్ సభ ఎన్నికల ఖర్చు: ప్రభుత్వం చేసిన ఖర్చు సుమారు ₹3,500 కోట్లు.
  • అంటే ఒక్కో ఓటరుపై ఖర్చు: ₹40.
  • పార్టీలు, అభ్యర్థులు చేసిన ఖర్చుతో కలిపితే మొత్తం సుమారు: ₹30,000 కోట్లు.
  • (ఒక్కో ఓటరుపై సుమారు ₹500 ఖర్చు).
  • పోలిక: 2005లో ఫ్రాన్స్ నుండి 6 న్యూక్లియర్ జలాంతర్గాములు కొనడానికి అయిన ఖర్చు ₹30,000 కోట్లు (దీంతో సమానం).