నీటి పారుదల వ్యవస్థ
(Drainage System)
భారతదేశ నదులు, వాటి ప్రవాహ మార్గాలు మరియు ప్రాముఖ్యతపై సమగ్ర విజువల్ గైడ్.
ముఖ్యమైన భావనలు (Key Concepts)
నదీ పరీవాహక ప్రాంతం (River Basin)
ఒక నదీ వ్యవస్థ (ప్రధాన నది + ఉపనదులు) ద్వారా నీటిని పొందే మొత్తం ప్రాంతాన్ని ‘నదీ పరీవాహక ప్రాంతం’ లేదా ‘హరివాణం’ అంటారు.
ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద నదీ పరీవాహక ప్రాంతం: అమెజాన్.
జల విభాజక క్షేత్రం (Water Divide)
రెండు నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలను వేరు చేసే ఎత్తైన భూభాగం (పర్వతం లేదా పీఠభూమి).
ఉదాహరణ: అంబాలా నగరం (సింధూ మరియు గంగా నదీ వ్యవస్థల మధ్య).
నదీ ప్రవాహ మార్గం – దశలు
ఎగువ ప్రవాహం
పర్వతాల నుండి వేగంగా ప్రవహిస్తుంది. ‘వి’ ఆకారపు లోయలు, గార్జ్లు (Gorges) ఏర్పడుతాయి.
మధ్య ప్రవాహం
మైదానాలలో ప్రవహిస్తుంది. నదీ వక్రతలు (Meanders) మరియు ఎద్దుగిట్ట సరస్సులు (Ox-bow lakes) ఏర్పడుతాయి.
దిగువ ప్రవాహం
సముద్రంలో కలిసే ముందు వేగం తగ్గి ఒండ్రు మట్టిని మేటవేస్తుంది. డెల్టాలను ఏర్పరుస్తుంది.
భారతదేశ నదుల వర్గీకరణ
| లక్షణం | హిమాలయ నదులు (Himalayan Rivers) | ద్వీపకల్ప నదులు (Peninsular Rivers) |
|---|---|---|
| నీటి లభ్యత | జీవనదులు (ఏడాది పొడవునా నీరు ఉంటుంది). మంచు కరగడం & వర్షం వల్ల నీరు వస్తుంది. | వర్షాధార నదులు (కాలానుగుణమైనవి). వేసవిలో నీరు తగ్గుతుంది లేదా ఎండిపోతాయి. |
| పొడవు | చాలా పొడవైన ప్రవాహ మార్గాన్ని కలిగి ఉంటాయి. | పోల్చితే పొడవు తక్కువ మరియు లోతు తక్కువ. |
| భూస్వరూపాలు | లోతైన లోయలు (Gorges), పెద్ద డెల్టాలు ఏర్పరుస్తాయి. | లోతు తక్కువ లోయలు, చిన్న డెల్టాలు (కొన్ని ఉప్పునీటి కయ్యలను ఏర్పరుస్తాయి). |
| ఉదాహరణలు | సింధూ, గంగా, బ్రహ్మపుత్ర | గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి, నర్మదా, తపతి |
A. హిమాలయ నదీ వ్యవస్థలు
ఈ నదులు హిమాలయాల్లో మంచు మరియు వర్షం ద్వారా పుడతాయి.
సింధూ నది (Indus)
పొడవు: 2900 కి.మీ- ➤ జన్మస్థానం: టిబెట్ లోని మానస సరోవరం.
- ➤ భారత్ లో ప్రవేశం: లడఖ్ జిల్లాలో.
- ➤ ఉపనదులు: జస్కర్, నుబ్రా, ష్యోక్ (కాశ్మీర్ లో). సట్లెజ్, బియాస్, రావి, చీనాబ్, జీలం (మిథాన్ కోట్ వద్ద కలుస్తాయి).
- ➤ ముగింపు: కరాచీ వద్ద అరేబియా సముద్రంలో.
గంగా నది (Ganga)
పొడవు: 2500+ కి.మీ- ➤ పుట్టుక: గంగోత్రి హిమానీనదం (భాగీరథి).
- ➤ దేవప్రయాగ: భాగీరథి + అలకనంద = గంగ.
- ➤ ఉపనదులు: యమున (అలహాబాద్ వద్ద), ఘాఘ్ర, గండక్, కోసి. ద్వీపకల్పం నుండి వచ్చేవి: చంబల్, బెత్వా, సోన్.
- ➤ అంబాలా: సింధూ, గంగా నదీ వ్యవస్థల మధ్య ‘జల విభాజక క్షేత్రం’.
- ➤ సుందర్బన్ డెల్టా: గంగా + బ్రహ్మపుత్ర (మేఘన) కలిసి ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద డెల్టాను ఏర్పరుస్తాయి.
బ్రహ్మపుత్ర నది
- ➤ టిబెట్ లో: ‘త్సాంగ్ పో’ అని పిలుస్తారు (నీరు తక్కువ, ఒండ్రు తక్కువ).
- ➤ భారత్ లో ప్రవేశం: అరుణాచల్ ప్రదేశ్ లో ‘దిహాంగ్’ గా ప్రవేశిస్తుంది (నామ్చా బర్వా వద్ద ‘U’ టర్న్ తీసుకుంటుంది).
- ➤ బంగ్లాదేశ్ లో: ‘జమున’ అని పిలుస్తారు.
- ➤ ప్రత్యేకత: అస్సాం లో వరదలకు కారణమవుతుంది. నదీ ద్వీపాలను (ఉదా: మజులి) ఏర్పరుస్తుంది.
B. ద్వీపకల్ప నదీ వ్యవస్థలు
వీటిలో పశ్చిమ కనుమలు ప్రధాన జల విభాజక క్షేత్రం.
పశ్చిమంగా ప్రవహించే నదులు (West Flowing)
అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తాయి. డెల్టాలను ఏర్పరచవు (ఎశ్చువరీలను ఏర్పరుస్తాయి).
నర్మదా
మధ్యప్రదేశ్ లోని అమరకంటక్ కొండల్లో పుడుతుంది. పాలరాతి శిలల (Marble Rocks) గుండా ప్రవహిస్తుంది. ధూధార్ జలపాతం ఇక్కడే ఉంది.
తపతి
మధ్యప్రదేశ్ లోని సాత్పురా శ్రేణుల్లో (బేతుల్ జిల్లా) పుడుతుంది. నర్మదకు సమాంతరంగా ప్రవహిస్తుంది.
తూర్పుకు ప్రవహించే నదులు (East Flowing)
బంగాళాఖాతంలో కలుస్తాయి. డెల్టాలను ఏర్పరుస్తాయి.
గోదావరి (దక్షిణ గంగ)
అతిపెద్ద ద్వీపకల్ప నది. నాసిక్ (మహారాష్ట్ర) వద్ద పుడుతుంది.
ఉపనదులు: పూర్ణ, వార్ధా, ప్రాణహిత, మంజీర, వైన్ గంగ, పెన్ గంగ.
మహానది
ఛత్తీస్ గఢ్ ఉన్నత భూముల్లో పుడుతుంది. ఒడిశా గుండా ప్రవహిస్తుంది. పొడవు: 860 కి.మీ.
కృష్ణా
మహాబలేశ్వర్ వద్ద పుడుతుంది.
ఉపనదులు: తుంగభద్ర, కోయనా, మూసీ, భీమా. పొడవు: 1400 కి.మీ.
కావేరి
బ్రహ్మగిరి శ్రేణుల్లో (పశ్చిమ కనుమలు) పుడుతుంది. శివసముద్రం జలపాతం (భారత్ లో 2వ అతిపెద్దది) దీనిపైనే ఉంది.
సరస్సులు (Lakes)
ఊలర్ సరస్సు
జమ్మూ కాశ్మీర్
టెక్టానిక్ చర్యల వల్ల ఏర్పడింది. భారత్ లో అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సు.
సాంభార్ సరస్సు
రాజస్థాన్
ఉప్పునీటి సరస్సు. ఉప్పు తయారీకి ఉపయోగిస్తారు.
చిలికా సరస్సు
ఒడిశా
భారత్ లో అతిపెద్ద ఉప్పునీటి సరస్సు (లగూన్).
గురుగోవింద్ సాగర్
భాక్రా నంగల్
కృత్రిమ సరస్సు (ఆనకట్ట వల్ల ఏర్పడింది).
కొల్లేరు & పులికాట్
ఆంధ్రప్రదేశ్
తీరప్రాంత సరస్సులు.
లోక్ తక్
మణిపూర్
ఈశాన్య భారతంలో మంచినీటి సరస్సు.
నదీ కాలుష్యం & సంరక్షణ
పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు, మురుగునీరు కలవడం వల్ల నదులు కలుషితమవుతున్నాయి. నదుల స్వీయ శుద్ధి సామర్థ్యం తగ్గుతోంది.
NRCP (National River Conservation Plan)
జాతీయ నదీ పరిరక్షణ ప్రణాళిక. నదుల నీటి నాణ్యతను మెరుగుపరచడం దీని లక్ష్యం.
నమామి గంగా (Namami Gange)
గంగా నది కాలుష్యాన్ని తగ్గించి, పునరుజ్జీవింపజేసే కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకం.
నదులను కాపాడుకుందాం,
భవిష్యత్తును కాపాడుకుందాం.