రాజ్యాంగ రూపకల్పన
9వ తరగతి సాంఘిక శాస్త్రం | AP DSC Study Material
1. పరిచయం (Introduction)
ప్రజాస్వామ్యంలో పాలకులు తమ ఇష్టానుసారం పాలించడానికి అవకాశం లేదు. పౌరులు మరియు ప్రభుత్వం అనుసరించాల్సిన కొన్ని ప్రాథమిక నియమాల సముదాయాన్నే రాజ్యాంగం (Constitution) అంటారు.
- రాజ్యాంగం దేశ అత్యున్నత చట్టం (Supreme Law).
- ఇది పౌరుల హక్కులను, ప్రభుత్వ అధికారాలను మరియు ప్రభుత్వం పనిచేయాల్సిన విధానాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.
- ప్రజాస్వామ్య దేశాలన్నింటికీ లిఖిత రాజ్యాంగం ఉండడం ఒక ఆనవాయితీగా మారింది.
2. దక్షిణాఫ్రికాలో ప్రజాస్వామ్య రాజ్యాంగం
ప్రజాస్వామ్య రాజ్యాంగ నిర్మాణానికి దక్షిణాఫ్రికా ఒక ఉత్తమ ఉదాహరణ.
కీలక అంశాలు:
- వర్ణ వివక్ష (Apartheid): ఇది దక్షిణాఫ్రికాలో జాతి వివక్షను చూపే అధికారిక విధానం (1948-1989). ఐరోపా శ్వేతజాతీయులు స్థానిక నల్లజాతీయులపై (3/4 వంతు జనాభా) మరియు మిశ్రమ జాతులపై (Coloured) తీవ్ర ఆంక్షలు విధించారు.
- పోరాట సంస్థ: ఆఫ్రికన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ (ANC) గొడుగు కింద అనేక సంఘాలు పోరాడాయి.
- నెల్సన్ మండేలా (Nelson Mandela): వర్ణ వివక్షను ఎదిరించినందుకు 1964లో జీవిత ఖైదు విధించబడింది. 28 సంవత్సరాలు భయంకరమైన ‘రాబెన్ ద్వీపం’ జైలులో గడిపారు.
- గమ్యం: 1994 ఏప్రిల్ 26 అర్ధరాత్రి దక్షిణాఫ్రికా నూతన ప్రజాస్వామ్య దేశంగా ఆవిర్భవించింది. కొత్త జెండా ఆవిష్కరించబడింది.
- ఇంద్రధనస్సు జాతి (Rainbow Nation): విభిన్న జాతులు కలిసి జీవించడం వల్ల వారు తమను తాము ఇలా పిలుచుకుంటారు.
“నేను శ్వేతజాతీయుల ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా, నల్లజాతీయుల ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా కూడా పోరాడాను… అందరూ సామరస్యంగా జీవించే స్వేచ్ఛా సమాజాన్ని నేను ఆశిస్తున్నాను.”
3. మనకు రాజ్యాంగం ఎందుకు అవసరం?
దక్షిణాఫ్రికాలో అణచివేతకు గురైన వారు (నల్లజాతీయులు) మరియు అణచివేసిన వారు (శ్వేతజాతీయులు) కలిసి జీవించడానికి ఒక ఒప్పందం అవసరమైంది. అదే రాజ్యాంగం. రాజ్యాంగం ప్రధానంగా నాలుగు పనులు చేస్తుంది:
- విశ్వాసం & సమన్వయం: విభిన్న వర్గాల ప్రజలు కలిసి జీవించడానికి అవసరమైన నమ్మకాన్ని కల్పిస్తుంది.
- ప్రభుత్వ ఏర్పాటు: ప్రభుత్వం ఎలా ఏర్పడాలో, నిర్ణయాలు తీసుకునే అధికారం ఎవరికి ఉంటుందో నిర్దేశిస్తుంది.
- అధికారాలపై పరిమితులు: ప్రభుత్వం ఏమి చేయకూడదో చెబుతూ, పౌరుల హక్కులను రక్షిస్తుంది.
- ఉత్తమ సమాజం: ప్రజల ఆకాంక్షలకు (ఉదా: న్యాయం, సమానత్వం) అద్దం పడుతుంది.
గమనిక: రాజ్యాంగాలు ఉన్న దేశాలన్నీ ప్రజాస్వామ్య దేశాలు కాకపోవచ్చు, కానీ ప్రజాస్వామ్య దేశాలన్నింటికీ ఖచ్చితంగా రాజ్యాంగం ఉంటుంది.
4. భారత రాజ్యాంగ నిర్మాణం
భారత రాజ్యాంగ రూపకల్పన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితుల్లో (దేశ విభజన, హింస, సంస్థానాల విలీనం) జరిగింది. అయితే మన నాయకులకు ప్రజాస్వామ్యంపై ముందే ఏకాభిప్రాయం ఉంది.
ముఖ్యమైన చారిత్రక ఘట్టాలు:
| సంవత్సరం | సంఘటన |
|---|---|
| 1928 | మోతిలాల్ నెహ్రూ మరియు 8 మంది కాంగ్రెస్ నాయకులు రాజ్యాంగ ముసాయిదాను రూపొందించారు. |
| 1931 | కరాచీ కాంగ్రెస్ సమావేశం: స్వాతంత్ర భారత రాజ్యాంగం ఎలా ఉండాలనే దానిపై తీర్మానం చేశారు. (సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కు, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం). |
| 1935 | భారత ప్రభుత్వ చట్టం: మన రాజ్యాంగం ఈ చట్టం నుండి అనేక వ్యవస్థాగత వివరాలను (Institutional details) స్వీకరించింది. |
ప్రేరణ పొందిన అంశాలు (Sources of Inspiration):
- ఫ్రెంచి విప్లవం: స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం (Ideals of French Revolution).
- బ్రిటన్: పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం (Parliamentary democracy).
- అమెరికా (US): హక్కుల బిల్లు (Bill of Rights).
- రష్యా: సామ్యవాద విప్లవం (సామాజిక, ఆర్థిక సమానత్వం).
5. రాజ్యాంగ పరిషత్ & ప్రముఖులు
భారత రాజ్యాంగాన్ని “రాజ్యాంగ పరిషత్” అనే ఎన్నికైన ప్రజాప్రతినిధుల సభ రూపొందించింది.
ముఖ్యమైన గణాంకాలు (Exam Bits):
- ఎన్నికలు: 1946 జూలై
- మొదటి సమావేశం: 1946 డిసెంబర్
- సభ్యుల సంఖ్య (విభజన తర్వాత): 299 మంది
- సమయం: 114 రోజులు చర్చలు జరిగాయి (మొత్తం 3 సంవత్సరాల నిడివిలో).
- ఆమోదించిన తేదీ: 1949 నవంబర్ 26
- అమలులోకి వచ్చిన తేదీ: 1950 జనవరి 26 (దీనినే గణతంత్ర దినోత్సవంగా జరుపుకుంటాం).
- రికార్డులు: చర్చలు 12 భారీ సంపుటాలుగా (Volumes) ముద్రించబడ్డాయి.
రాజ్యాంగ నిర్మాతలు (Key Leaders Details):
డా. రాజేంద్ర ప్రసాద్
(1884-1963) బీహార్
రాజ్యాంగ సభ అధ్యక్షుడు. న్యాయవాది. చంపారన్ సత్యాగ్రహంలో పాల్గొన్నారు. భారతదేశ మొదటి రాష్ట్రపతి.
డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్
(1891-1956) మధ్యప్రదేశ్
డ్రాఫ్టింగ్ కమిటీ (ముసాయిదా సంఘం) అధ్యక్షుడు. సామాజిక విప్లవకారుడు. రిపబ్లికన్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా స్థాపకుడు.
సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్
(1875-1950) గుజరాత్
మధ్యంతర ప్రభుత్వంలో సమాచార, ప్రసార శాఖ మంత్రి. బర్దోలి సత్యాగ్రహ నాయకుడు. సంస్థానాల విలీనంలో కీలక పాత్ర.
అబుల్ కలాం ఆజాద్
(1888-1958) సౌదీ అరేబియా (జననం)
విద్యావేత్త, అరబిక్ పండితుడు. ముస్లిం వేర్పాటువాదాన్ని వ్యతిరేకించారు. మొదటి విద్యాశాఖ మంత్రి.
టి.టి. కృష్ణమాచారి
(1899-1974) తమిళనాడు
రాజ్యాంగ ముసాయిదా సభ్యుడు. పారిశ్రామికవేత్త. తర్వాత కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిగా పనిచేశారు.
రాజ్ కుమార్ అమృత్ కౌర్
(1889-1964) పంజాబ్
మహిళా ఉద్యమకారిణి. గాంధేయవాది. స్వతంత్ర భారత మొదటి ఆరోగ్య శాఖ మంత్రి.
హెచ్.సి. ముఖర్జీ
(1887-1956) బెంగాల్
రాజ్యాంగ సభ ఉపాధ్యక్షుడు (Vice-Chairman). విద్యావేత్త. బెంగాల్ గవర్నర్ గా పనిచేశారు.
జి. దుర్గాబాయి దేశ్ ముఖ్
(1909-1981) ఆంధ్రప్రదేశ్
న్యాయవాది, మహిళా కార్యకర్త. ఆంధ్ర మహిళా సభ స్థాపకురాలు. సెంట్రల్ సోషల్ వెల్ఫేర్ బోర్డ్ చైర్పర్సన్.
బల్దేవ్ సింగ్
(1901-1961) హర్యానా
పాంథిక్ అకాలీ పార్టీ నాయకుడు. రక్షణ శాఖ మంత్రి (కేంద్ర క్యాబినెట్ లో).
కన్హయ్యలాల్ ఎం. మున్షీ
(1887-1971) గుజరాత్
న్యాయవాది, చరిత్రకారుడు. గాంధేయవాది. కేంద్ర మంత్రివర్గంలో పనిచేశారు. స్వతంత్ర పార్టీ స్థాపకుడు.
శ్యామా ప్రసాద్ ముఖర్జీ
(1901-1953) పశ్చిమ బెంగాల్
హిందూ మహాసభలో చురుకైన పాత్ర. భారతీయ జనసంఘ్ స్థాపకుడు. మధ్యంతర ప్రభుత్వంలో పరిశ్రమల మంత్రి.
జైపాల్ సింగ్
(1903-1970) జార్ఖండ్
క్రీడాకారుడు, విద్యావేత్త. మొదటి జాతీయ హాకీ జట్టు కెప్టెన్. ఆదివాసీ మహాసభ అధ్యక్షుడు. జార్ఖండ్ పార్టీ స్థాపకుడు.
6. మార్గదర్శక విలువలు (Guiding Values)
రాజ్యాంగ తత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి నాయకుల అభిప్రాయాలు ముఖ్యం.
మహాత్మా గాంధీ: రాజ్యాంగ సభ సభ్యుడు కాదు. కానీ “Young India” (1931) పత్రికలో తన ఆశయాలను రాశారు. “పేదలు కూడా ఇది తమ దేశం అని భావించాలి… అస్పృశ్యత లేని, మత్తు పానీయాలు లేని భారతదేశం కావాలి” అని కోరుకున్నారు.
బి.ఆర్. అంబేద్కర్: “1950 జనవరి 26న మనం వైరుధ్యాలతో కూడిన జీవితంలోకి (Life of Contradictions) అడుగుపెట్టబోతున్నాం. రాజకీయాల్లో సమానత్వం ఉంటుంది, కానీ సామాజిక, ఆర్థిక జీవితంలో అసమానతలు ఉంటాయి” అని హెచ్చరించారు.
జవహర్ లాల్ నెహ్రూ: 1947 ఆగస్టు 15 అర్ధరాత్రి రాజ్యాంగ సభలో చేసిన ప్రసిద్ధ ప్రసంగం – “గమ్యం కోసం కలగన్నాము (Tryst with Destiny)”. “సేవ అంటే కష్టాల్లో ఉన్న లక్షలాది మందికి సేవ చేయడమే” అని పేర్కొన్నారు.
7. రాజ్యాంగ పీఠిక (The Preamble)
రాజ్యాంగ పీఠికను “రాజ్యాంగ ఆత్మ”గా పరిగణిస్తారు. ఇది “భారతదేశ ప్రజలమైన మేము” అనే వాక్యంతో మొదలవుతుంది.
కీలక పదాలు – అర్థాలు (Key Terms):
సార్వభౌమ (Sovereign)
బాహ్య శక్తుల ప్రమేయం లేకుండా దేశం నిర్ణయాలు తీసుకునే అధికారం కలిగి ఉండటం.
సామ్యవాద (Socialist)
సంపద సామాజికంగా సృష్టించబడుతుంది, సమానంగా పంచబడాలి. (*1976లో 42వ సవరణ ద్వారా చేర్చబడింది).
లౌకిక (Secular)
ప్రభుత్వానికి అధికారిక మతం ఉండదు. అన్ని మతాలను సమానంగా గౌరవిస్తుంది. (*1976లో చేర్చబడింది).
ప్రజాస్వామ్య (Democratic)
ప్రజలు తమ పాలకులను ఎన్నుకునే విధానం మరియు ప్రభుత్వం ప్రజలకు జవాబుదారీగా ఉండటం.
గణతంత్ర (Republic)
దేశాధినేత (రాష్ట్రపతి) ప్రజలచే ఎన్నుకోబడతారు, వంశపారంపర్యంగా రారు.
న్యాయం (Justice)
పౌరులందరికీ సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయం చేకూర్చడం.
స్వేచ్ఛ (Liberty)
ఆలోచన, భావప్రకటన, విశ్వాసం, ఆరాధనలో పౌరులకు స్వేచ్ఛ ఉండటం.
సమానత్వం (Equality)
చట్టం ముందు అందరూ సమానమే. కుల, మత, లింగ వివక్ష ఉండరాదు.
సౌభ్రాతృత్వం (Fraternity)
దేశ ప్రజలందరూ ఒకే కుటుంబ సభ్యుల వలె సోదరభావంతో మెలగడం.
8. సంస్థాగత రూపకల్పన (Institutional Design)
రాజ్యాంగం కేవలం విలువల పత్రం మాత్రమే కాదు, ఇది ప్రభుత్వ నిర్మాణాన్ని వివరిస్తుంది. ఇది ఒక సుదీర్ఘమైన పత్రం.
- రాజ్యాంగ నిర్మాతలు దీనిని మార్పులేని పవిత్ర గ్రంధంగా చూడలేదు.
- సమాజ మారుతున్న అవసరాలకు అనుగుణంగా ఇందులో మార్పులు చేయవచ్చు.
- రాజ్యాంగంలో చేసే ఈ మార్పులనే రాజ్యాంగ సవరణలు (Constitutional Amendments) అంటారు.