Poverty as a Challange – Study Notes

AP DSC Study Notes: Poverty as a Challenge

AP DSC సోషల్ స్టడీస్ (ఎకనామిక్స్)

అధ్యాయం 3: ఒక సవాలుగా పేదరికం (Poverty as a Challenge)

1. పరిచయం & పేదరికం నిర్వచనం

స్వాతంత్ర భారతదేశం ఎదుర్కొంటున్న అత్యంత క్లిష్టమైన సవాళ్లలో పేదరికం ఒకటి. పేదరికం అంటే కేవలం ఆకలి లేకపోవడం మాత్రమే కాదు, ఇది బహుముఖమైనది.

📊 ముఖ్యమైన గణాంకం: 2011-12 లెక్కల ప్రకారం భారతదేశంలో 270 మిలియన్ల (27 కోట్లు) మంది పేదలు ఉన్నారు. అంటే ప్రతి ఐదుగురిలో ఒకరు పేదవారు. ప్రపంచంలో అత్యధిక సంఖ్యలో పేదలు కేంద్రీకృతమైన దేశం భారతదేశం.

పేదరికం యొక్క వివిధ కోణాలు:

  • ఆకలి మరియు ఆశ్రయం లేకపోవడం.
  • తల్లిదండ్రులు పిల్లలను బడికి పంపలేకపోవడం.
  • అనారోగ్యానికి చికిత్స చేయించుకోలేకపోవడం.
  • శుభ్రమైన నీరు మరియు పారిశుద్ధ్య సౌకర్యాల కొరత.
  • నిస్సహాయ స్థితి మరియు కనీస గౌరవం లేకపోవడం.

2. పేదరికం – రెండు ముఖ్యమైన వృత్తాంతాలు

ఈ రెండు కథలు పేదరికం యొక్క తీవ్రతను మరియు వివిధ రూపాలను తెలియజేస్తాయి.

పట్టణ వృత్తాంతం: రామ్ శరణ్ (33 ఏళ్లు)
  • పని: జార్ఖండ్ లోని రాంచీ సమీపంలో పిండి మిల్లులో రోజువారీ కూలీ.
  • ఆదాయం: నెలకు దాదాపు ₹1500.
  • కుటుంబం: 6 మంది సభ్యులు. భార్య (శాంతాదేవి – ₹800 సంపాదన), 4 పిల్లలు.
  • జీవన స్థితి: నగర శివారులోని ఒక గది అద్దె ఇంట్లో నివాసం. పెద్ద కొడుకు టీ కొట్టులో పనిచేసి ₹300 సంపాదిస్తాడు.
  • సమస్యలు: పిల్లలు బడికి వెళ్లరు, చెప్పులు విలాసవంతమైనవి, రోజుకు రెండు పూటల భోజనం కష్టం.
గ్రామీణ వృత్తాంతం: లఖా సింగ్
  • పని: ఉత్తర ప్రదేశ్ లోని మీరట్ సమీపంలో భూమి లేని వ్యవసాయ కూలీ.
  • ఆదాయం: రోజుకు ₹50 లేదా వస్తు రూపంలో (గోధుమలు/పప్పులు). పని అస్థిరంగా ఉంటుంది.
  • కుటుంబం: 8 మంది సభ్యులు. తండ్రి క్షయ (TB) వ్యాధితో మరణించారు.
  • జీవన స్థితి: గ్రామం వెలుపల మట్టి గుడిసెలో నివాసం.
  • సమస్యలు: సబ్బు మరియు నూనె కూడా విలాసవంతమైనవే. నిరక్షరాస్యత.

3. సామాజిక శాస్త్రవేత్తల దృష్టిలో పేదరికం

సామాజిక శాస్త్రవేత్తలు ఆదాయం మరియు వినియోగంతో పాటు ఇతర సామాజిక సూచికలను కూడా పరిగణిస్తారు (నిరక్షరాస్యత, పోషకాహార లోపం, రోగనిరోధక శక్తి లేకపోవడం మొదలైనవి).

రెండు ముఖ్యమైన భావనలు:

1. సామాజిక వెలివేత (Social Exclusion)

పేదలు మెరుగైన పరిసరాల నుండి మినహాయించబడి, ఇతర పేదలతో కలిసి నివసించాల్సి రావడం. ఇది పేదరికానికి కారణం మరియు ఫలితం కూడా.
ఉదా: భారతదేశంలోని కుల వ్యవస్థ.

2. దుర్బలత్వం (Vulnerability)

భవిష్యత్తులో కొందరు వ్యక్తులు (వితంతువులు, వికలాంగులు) లేదా సమూహాలు (SC/ST) పేదలుగా మారే లేదా పేదలుగానే మిగిలిపోయే సంభావ్యత. భూకంపాలు లేదా వరదలు వచ్చినప్పుడు వీరు అందరికంటే ఎక్కువ నష్టపోతారు.

4. పేదరిక గీత (Poverty Line) – గణాంకాలు

భారతదేశంలో పేదరిక గీతను నిర్ణయించేటప్పుడు ఆహారం, దుస్తులు, పాదరక్షలు, ఇంధనం, విద్య మరియు వైద్య అవసరాలను పరిగణలోకి తీసుకుంటారు.

వివరాలు గ్రామీణ ప్రాంతం (Rural) పట్టణ ప్రాంతం (Urban) కారణం
కేలరీల అవసరం (రోజుకు/వ్యక్తికి) 2400 కేలరీలు 2100 కేలరీలు గ్రామీణ ప్రజలు ఎక్కువ శారీరక శ్రమ చేస్తారు.
తలసరి నెలవారీ ఆదాయం (2011-12) ₹ 816 ₹ 1000 పట్టణాల్లో వస్తువుల ధరలు ఎక్కువ.
కుటుంబ ఆదాయం (5 గురు సభ్యులు) ₹ 4080 కంటే తక్కువ ₹ 5000 కంటే తక్కువ పేదరిక గీత పరిమితి.
  • భారతదేశంలో పేదరిక అంచనాలను NSSO (National Sample Survey Organization) ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు నిర్వహిస్తుంది.
  • ప్రపంచ బ్యాంకు ప్రమాణం: అంతర్జాతీయ పేదరిక రేఖ ప్రకారం రోజుకు $ 1.90 (2011 PPP) కంటే తక్కువ ఆదాయం ఉన్నవారిని పేదలు అంటారు.

5. పేదరిక అంచనాలు & ప్రభావిత సమూహాలు

A. పేదరిక తగ్గుదల (Poverty Estimates):

  • 1993-94: 45% (404 మిలియన్లు)
  • 2004-05: 37.2% (407 మిలియన్లు)
  • 2011-12: 22% (270 మిలియన్లు)
  • వార్షిక తగ్గుదల రేటు: 2.2%.

B. ఎక్కువగా ప్రభావితమయ్యే సమూహాలు (Vulnerable Groups – 2011-12):

జాతీయ సగటు 22% అయినప్పటికీ, కొన్ని వర్గాల్లో ఇది చాలా ఎక్కువగా ఉంది:

సామాజిక వర్గాలు (Social Groups)

  • షెడ్యూల్డ్ తెగలు (ST): 43% (అత్యధికం)
  • షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC): 29%

ఆర్థిక వర్గాలు (Economic Groups)

  • గ్రామీణ వ్యవసాయ కూలీలు: 34%
  • పట్టణ సాధారణ కూలీలు: 34%
కుటుంబంలో అసమానతలు – శివరామన్ కథ (తమిళనాడు)

శివరామన్ కరూర్ సమీపంలో ఉంటాడు. చెప్పులు కుట్టే కులం. రోజుకు ₹160 సంపాదిస్తాడు. కుటుంబంలో 8 మంది. అతని వృద్ధ తల్లి మరణం కోసం ఎదురుచూస్తోంది. సోదరి పెళ్లి కాక భారంగా ఉంది. సొంత కొడుకుకు మాత్రమే అప్పుడప్పుడు పాలు కొంటాడు, ఆడపిల్లలకు చదువు లేదు.
ముఖ్య గమనిక: పేద కుటుంబాలలో కూడా స్త్రీలు, వృద్ధులు మరియు ఆడపిల్లలు వనరులను పొందడంలో తీవ్ర వివక్షను ఎదుర్కొంటారు.

6. ప్రాంతీయ మరియు అంతర్జాతీయ వ్యత్యాసాలు

అంతర రాష్ట్ర అసమానతలు (Inter-State Disparities):

  • అత్యంత పేద రాష్ట్రాలు: బీహార్ (33.7%) మరియు ఒడిశా (32.6%).
  • విజయవంతమైన రాష్ట్రాలు & కారణాలు:
    • పంజాబ్ & హర్యానా: అధిక వ్యవసాయ వృద్ధి రేట్లు.
    • కేరళ: మానవ వనరుల అభివృద్ధిపై పెట్టుబడి (Human Resource Development).
    • పశ్చిమ బెంగాల్: భూసంస్కరణల అమలు (Land Reforms).
    • ఆంధ్రప్రదేశ్ & తమిళనాడు: ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ (PDS) ద్వారా ఆహార ధాన్యాల పంపిణీ.

ప్రపంచ పేదరిక దృశ్యం (Global Scenario):

  • ప్రపంచ బ్యాంకు ($1.90/day) ప్రకారం పేదరికం 1990లో 36% నుండి 2015 నాటికి 10% కి తగ్గింది.
  • చైనా: 1981లో 88.3% నుండి 2019 నాటికి 0.6% కి తగ్గింది (భారీ తగ్గుదల).
  • సబ్-సహారా ఆఫ్రికా: పేదరికం నెమ్మదిగా తగ్గింది (2005లో 51% నుండి 2018లో 40.2%).
  • రష్యా: గతంలో లేని పేదరికం తిరిగి కనిపించింది.
  • SDG లక్ష్యం: 2030 నాటికి అన్ని రకాల పేదరికాన్ని అంతం చేయడం.

7. పేదరికానికి కారణాలు & ప్రభుత్వ చర్యలు

ప్రధాన కారణాలు (Causes):

  1. చారిత్రక కారణం: బ్రిటిష్ పాలనలో తక్కువ ఆర్థికాభివృద్ధి, చేతివృత్తుల నాశనం.
  2. జనాభా విస్ఫోటనం: జనాభా పెరుగుదల మరియు తక్కువ తలసరి ఆదాయం.
  3. భూమి పంపిణీలో అసమానతలు: భూసంస్కరణలు సరిగ్గా అమలు కాకపోవడం.
  4. సామాజిక బాధ్యతలు: పేదలు కూడా పండుగలు, వేడుకలకు అప్పులు చేసి ఖర్చు చేయడం.
  5. ఋణగ్రస్తత: వ్యవసాయ పెట్టుబడికి అప్పులు చేసి తిరిగి కట్టలేకపోవడం.

నిర్మూలన చర్యలు (Measures):

ప్రభుత్వ వ్యూహం రెండు కాళ్లపై నిలబడింది: 1. ఆర్థిక వృద్ధి, 2. పేదరిక నిర్మూలన పథకాలు.

  • MGNREGA 2005: 100 రోజుల పని, 1/3 వంతు మహిళలకు రిజర్వేషన్. వేతనం ₹132 (2013-14 సగటు).
  • PMRY (1993): విద్యావంతులైన నిరుద్యోగులకు స్వయం ఉపాధి.
  • SGSY (1999): స్వయం సహాయక బృందాలు (SHGs) ఏర్పాటు, బ్యాంక్ లింకేజీ.
  • PMGY (2000): గ్రామీణ ఆరోగ్యం, విద్య, నీరు, విద్యుత్ కోసం కేంద్ర సహాయం.

8. ముందున్న సవాళ్లు: మానవ పేదరికం

అధికారిక పేదరికం కేవలం “కనీస జీవనాధార” స్థాయిని మాత్రమే చూస్తుంది. కానీ పండితులు “మానవ పేదరికం” (Human Poverty) అనే విస్తృత భావనను సూచిస్తున్నారు.

🎯 నిజమైన సవాలు: అందరికీ ఆహారంతో పాటు విద్య, ఆరోగ్యం, ఆశ్రయం, ఉద్యోగ భద్రత, ఆత్మవిశ్వాసం కల్పించడం మరియు కుల/లింగ వివక్షతను తొలగించడం. పేదవారికి ఆత్మగౌరవాన్ని ఇవ్వడమే నిజమైన పేదరిక నిర్మూలన.