విజయనగర సామ్రాజ్యం
(క్రీ.శ. 1336 – 1646) – పాఠ్యపుస్తక సారాంశం
🏯 సామ్రాజ్య ఆవిర్భావం
మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ అధికారం కోల్పోతున్న సమయంలో దక్షిణ భారతదేశంలో విజయనగరం, బహమనీ అనే రెండు రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి.
- స్థాపకులు: మొదటి హరిహరరాయలు, మొదటి బుక్కరాయలు (సంగమ సోదరులు).
- గురువు: విద్యారణ్యస్వామి ప్రోత్సాహంతో 1336లో స్థాపించారు.
- నేపథ్యం: వీరు మొదట కాకతీయ రాజ్యంలో, తర్వాత కంపిలి రాజ్యంలో పనిచేశారు.
- రాజధాని: హంపి (తుంగభద్రా నది దక్షిణ ఒడ్డున).
⚔️ నాలుగు రాజవంశాలు
సంగమ వంశం (1336-1485)
గొప్ప పాలకుడు: రెండవ దేవరాయలు (ప్రౌఢ దేవరాయలు). ఇతను గజపతులను ఓడించి రాజమండ్రి వరకు అధికారం విస్తరించాడు.
సాళువ వంశం (1485-1505)
స్థాపకుడు: సాళువ నరసింహరాయలు. ఇమ్మడి నరసింహరాయలు తర్వాత పాలించారు.
తుళువ వంశం (1505-1570)
గొప్ప పాలకుడు: శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. ఈ వంశ స్థాపకుడు వీరనరసింహరాయలు.
అరవీడు వంశం (1570-1646)
తళ్ళికోట యుద్ధం తర్వాత ఏర్పడిన చివరి వంశం. చివరి పాలకుడు: మూడవ శ్రీరంగరాయలు.
👑 శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (1509-1529)
విజయనగర వైభవానికి ఇతనే కారకుడు. ఇతని గురించి ముఖ్యమైన పాయింట్లు:
- విజయాలు: దివానీ యుద్ధంలో ముస్లిం సైన్యాన్ని ఓడించాడు. 1520లో రాయచూర్ నగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
- నగర నిర్మాణం: తన తల్లి నాగలాంబ జ్ఞాపకార్థం నాగలాపురం నగరాన్ని నిర్మించాడు.
- సాహిత్యం: తెలుగులో ‘ఆముక్తమాల్యద’, సంస్కృతంలో ‘జాంబవతీ కళ్యాణం’, ‘ఉషాపరిణయం’ రచించాడు.
- అష్టదిగ్గజాలు: అల్లసాని పెద్దన (ఆంధ్ర కవితా పితామహుడు), నంది తిమ్మన, తెనాలి రామకృష్ణుడు వంటి 8 మంది కవులు ఉండేవారు.
⚖️ పరిపాలన & సైన్యం
రాజు సర్వాధికారి. పరిపాలన సౌలభ్యం కోసం రాజ్యాన్ని ఇలా విభజించారు:
- ఆదాయం: ఉత్పత్తిలో 1/6 వంతు శిస్తుగా వసూలు చేసేవారు.
- అమర నాయక వ్యవస్థ: సైనిక అధికారులకు జీతాలకు బదులుగా భూములు ఇచ్చేవారు. ఆ భూములను ‘అమరం’ అనేవారు.
- సైన్యం: అశ్వికదళం, పదాతిదళం, ఫిరంగులు, ఏనుగులు ఉండేవి.
💰 సామాజిక & ఆర్థిక జీవనం
మహిళల స్థితి: స్త్రీలు రాజకీయ, సాహితీ రంగాల్లో చురుకుగా ఉండేవారు. గంగాదేవి (మధురా విజయం), తాళ్ళపాక తిమ్మక్క, ఆతుకూరి మొల్ల వంటి కవయిత్రులు ఉండేవారు.
ఆర్థికం: వ్యవసాయం ప్రధాన వృత్తి. కొత్త చెరువులు, ఆనకట్టలు (తుంగభద్రపై) నిర్మించారు. విదేశీ వ్యాపారం కోసం కన్ననూర్ వంటి ఓడరేవులు వాడేవారు.
నాణెం: బంగారు నాణెం ‘వరాహ’.
🌍 విదేశీ యాత్రికులు
| పేరు | దేశం | ఎవరి కాలంలో? |
|---|---|---|
| ఇబన్ బటూటా | మొరాకో | మొదటి హరిహరరాయలు |
| నికోలో కాంటి | ఇటలీ | రెండవ దేవరాయలు |
| అబ్దుల్ రజాక్ | పర్షియా | రెండవ దేవరాయలు |
| డొమింగో పేస్ | పోర్చుగల్ | శ్రీకృష్ణదేవరాయలు |
| నూనిజ్ | పోర్చుగల్ | అచ్యుత రాయలు |
🛕 కళలు & నిర్మాణాలు
- శైలి: ఎత్తైన గోపురాలు, శిల్పాలతో కూడిన స్తంభాలు (గుర్రం శిల్పాలు ప్రత్యేకం).
- ఆలయాలు: విఠలస్వామి, హజార రామాలయం, వరదరాజ దేవాలయం (కాంచీపురం).
- నృత్యం: భరతనాట్యం (భరతముని), కూచిపూడి (సిద్ధేంద్ర యోగి), యక్షగానం ప్రాచుర్యం పొందాయి.
📉 సామ్రాజ్య పతనం & సమకాలీన రాజ్యాలు
తళ్ళికోట యుద్ధం (1565): దీనినే ‘రాక్షస తంగడి’ యుద్ధం అంటారు. ఆళియ రామరాయలు ముస్లిం కూటమి చేతిలో ఓడిపోయాడు. దీనితో సామ్రాజ్యం క్షీణించింది.
రెడ్డి రాజులు (1325-1448):
- స్థాపకుడు: ప్రోలయ వేమారెడ్డి. రాజధాని: అద్దంకి (తర్వాత కొండవీడు).
- కవి ఎర్రాప్రగడ వీరికి సమకాలీనుడు. మోటుపల్లి వీరి ప్రధాన రేవు పట్టణం.
బహమనీ సామ్రాజ్యం (1347):
- స్థాపకుడు: అలావుద్దీన్ బహమన్ షా (హసన్ గంగూ). రాజధాని: గుల్బర్గా (తర్వాత బీదర్).
- ప్రముఖ మంత్రి మహమ్మద్ గవాన్ పర్షియన్ వ్యాపారి.
- ఈ రాజ్యం 5 భాగాలుగా విడిపోయింది: 1. అహ్మద్ నగర్ 2. బీరార్ 3. బీదర్ 4. బీజాపూర్ 5. గోల్కొండ.