రాజ్యాలు మరియు సామ్రాజ్యాలు
6వ తరగతి – సాంఘిక శాస్త్రం (సెమిస్టర్ 2)
పరిచయం
షోడశ మహాజనపదాలలో మగధ అత్యంత శక్తివంతమైన రాజ్యంగా ఆవిర్భవించింది.
🔹 రాజ్యం: ఒక రాజుచే పరిపాలించబడే భూభాగాన్ని ‘రాజ్యం’ అంటారు.
🔹 సామ్రాజ్యం: సువిశాలమైన రాజ్యాలను ‘సామ్రాజ్యాలు’ అంటారు.
మౌర్య సామ్రాజ్యం (322-187 B.C.E)
రాజధాని: పాటలీపుత్రం.
| గ్రంథం | రచయిత | వివరణ |
|---|---|---|
| ఇండికా | మెగస్తనీస్ | గ్రీకు రాయబారి. మౌర్యుల పాలన గురించి తెలుపుతుంది. |
| అర్థశాస్త్రం | కౌటిల్యుడు (చాణక్యుడు) | చంద్రగుప్తుని ప్రధానమంత్రి. రాజనీతి గురించి తెలుపుతుంది. |
⚔️ అశోకుడు – కళింగ యుద్ధం
అశోకుడు మౌర్యవంశంలో గొప్ప చక్రవర్తి. కళింగ (ప్రస్తుత ఒడిశా) రాజ్యంపై యుద్ధం చేశాడు. ఈ యుద్ధంలో జరిగిన భారీ ప్రాణనష్టం, రక్తపాతం చూసి చలించిపోయాడు. భవిష్యత్తులో యుద్ధం చేయకూడదని నిర్ణయించుకుని, బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించి అహింస మార్గాన్ని ఎంచుకున్నాడు.
🕊️ అశోక ధర్మ సూత్రాలు
- జంతువుల పట్ల దయ కలిగి ఉండాలి.
- తల్లిదండ్రులు, పెద్దల పట్ల గౌరవం కలిగి ఉండాలి.
- పేదల పట్ల సానుభూతి చూపాలి.
- ఇతర మతాలను విమర్శించరాదు.
ప్రజా సంక్షేమం
అశోకుడు రహదారుల పక్కన చెట్లు నాటించాడు, బావులు తవ్వించాడు, మనుషులకు మరియు జంతువులకు వైద్యశాలలు నిర్మించాడు.
గుప్త సామ్రాజ్యం (319-543 C.E)
గుప్తుల కాలాన్ని భారతదేశ చరిత్రలో “స్వర్ణయుగం” (Golden Age) అంటారు.
ముఖ్యమైన రాజులు
- మొదటి చంద్రగుప్తుడు: గుప్త వంశ ప్రసిద్ధ రాజు.
- సముద్రగుప్తుడు: అపజయం ఎరుగని వీరుడు. ఉత్తర భారతంలో 9 మందిని, దక్షిణాన 12 మంది రాజులను ఓడించాడు.
- రెండవ చంద్రగుప్తుడు: ఇతని ఆస్థానంలో ‘నవరత్నాలు’ అనే తొమ్మిది మంది కవులు ఉండేవారు.
💎 నవరత్నాలు & శాస్త్రవేత్తలు
| పేరు | రంగం / ఆవిష్కరణ |
|---|---|
| కాళిదాసు | ప్రసిద్ధ సంస్కృత కవి (అభిజ్ఞాన శాకుంతలం). |
| ఆర్యభట్టు | సున్న (0) కనుగొన్నారు. భూమి తన చుట్టూ తాను తిరుగుతుందని, సూర్యుని చుట్టూ తిరుగుతుందని చెప్పారు. |
| వరాహమిహిరుడు | ప్రముఖ ఖగోళ శాస్త్రవేత్త. |
| సుశ్రుతుడు | ప్లాస్టిక్ సర్జరీ చేసిన మొదటి భారతీయ వైద్యుడు. |
| చరకుడు | ‘చరక సంహిత’ (ఆయుర్వేద గ్రంథం) రచించారు. |
లోహశాస్త్రం: గుప్తుల కాలంలో ఇనుము, ఉక్కు తయారీలో అద్భుతమైన ప్రగతి సాధించారు. మెహ్రౌలీ ఇనుప స్తంభం దీనికి నిదర్శనం.
దక్షిణ భారతదేశ రాజ్యాలు
1. శాతవాహనులు
దక్కన్ ప్రాంతంలో (నర్మదా నుండి కృష్ణా, గోదావరి వరకు) పాలించారు.
రాజధాని: ధాన్యకటకం (అమరావతి).
- గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి: గొప్ప రాజు. ‘త్రిసముద్రాధీశ్వర’ అనే బిరుదు కలదు.
- వ్యాపారం: రోమ్ దేశంతో వర్తకం చేసేవారు. ఓడ గుర్తు ఉన్న నాణేలు వీరి నౌకాదళ శక్తిని సూచిస్తాయి.
- మతం: బౌద్ధమతాన్ని ఆదరించారు (అమరావతి, నాగార్జునకొండ).
2. ఇక్ష్వాకులు
- రాజధాని: విజయపురి (నాగార్జునకొండ).
- వీరు తాము శ్రీరాముని వారసులమని చెప్పుకుంటారు.
- ఇక్ష్వాక స్త్రీలు బౌద్ధారామాలకు విరాళాలు ఇచ్చారు.
వాస్తుశిల్ప కళా వికాసం
3. పల్లవులు (కంచి)
రాజధాని: కాంచీపురం (తమిళనాడు).
| మహేంద్రవర్మ-I | రాతిని తొలిచి నిర్మించిన గుహాలయాలు. |
| నరసింహవర్మ-I | మహాబలిపురంలో ‘పంచపాండవ రథాలు’ (ఏకశిలా రథాలు). |
| రాజసింహుడు | కాంచీపురంలో కైలాసనాథ ఆలయం. |
4. చాళుక్యులు (బాదామి)
రాజధాని: బాదామి (కర్ణాటక).
- రెండవ పులకేశి: హర్షవర్ధనుడిని ఓడించాడు. ఈ విజయం గురించి రవికీర్తి ‘ఐహోలు శాసనం’లో పేర్కొన్నాడు.
- వాస్తుశైలి: ‘వెశారా’ శైలి (నగారా + ద్రావిడ మిశ్రమం).
- పట్టడగల్: ఇక్కడ విరూపాక్ష (ద్రావిడ), పాపనాథ (నగారా) ఆలయాలు ప్రసిద్ధి.