అధ్యాయం 8: రాజ్యాలు మరియు సామ్రాజ్యాలు
6వ తరగతి – సాంఘిక శాస్త్రం (సెమిస్టర్ 2)
కాలక్రమ పట్టిక (Timeline)
(322-187 B.C.E)
(319-543 C.E)
(శాతవాహన, పల్లవ, చాళుక్య)
రాజ్యం vs సామ్రాజ్యం: ఒక రాజుచే పరిపాలించబడే భూభాగాన్ని ‘రాజ్యం’ అంటారు. సువిశాలమైన రాజ్యాలను ‘సామ్రాజ్యాలు’ అంటారు.
1. మౌర్య సామ్రాజ్యం
👑 చంద్రగుప్త మౌర్యుడు & అశోకుడు
నందవంశపు రాజును ఓడించి, కౌటిల్యుని (చాణక్యుడు) సహాయంతో మౌర్య సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. వీరి రాజధాని పాటలీపుత్రం.
ముఖ్య గ్రంథాలు:
- అర్థశాస్త్రం: కౌటిల్యుడు (చాణక్యుడు)
- ఇండికా: మెగస్తనీస్ (గ్రీకు రాయబారి)
⚔️ అశోకుడు – కళింగ యుద్ధం
అశోకుడు కళింగ యుద్ధం (ఒడిశా) తరువాత యుద్ధాన్ని త్యజించి, అహింసను, బౌద్ధ ధర్మాన్ని స్వీకరించాడు. 13వ రాతి శాసనంలో దీని గురించి ఉంది.
☸️ అశోక ధర్మం (ప్రధాన సూత్రాలు):
- జంతువుల పట్ల దయ కలిగి ఉండాలి.
- తల్లిదండ్రుల పట్ల విధేయత కలిగి ఉండాలి.
- పేదల పట్ల సానుభూతి చూపాలి.
- పెద్దలను గౌరవించాలి.
- ఇతర మతాలను విమర్శించరాదు.
🇮🇳 మీకు తెలుసా? – జాతీయ చిహ్నం
పటం 8.3 నాలుగు సింహాల గుర్తు: సారనాథ్ లోని అశోకుని స్తంభం నుండి స్వీకరించబడింది. ఇది మన జాతీయ చిహ్నం. (మూడు సింహాలు కనిపిస్తాయి, నాలుగవది వెనుక ఉంటుంది).
2. గుప్త సామ్రాజ్యం (స్వర్ణయుగం)
గుప్తుల కాలాన్ని కళలు, సాహిత్యం, సైన్స్ లో అభివృద్ధి వల్ల ‘స్వర్ణయుగం’ అంటారు.
👑 గొప్ప రాజులు
- మొదటి చంద్రగుప్తుడు: ప్రసిద్ధ పాలకుడు.
- సముద్రగుప్తుడు: ఉత్తరాది 9 మందిని, దక్షిణాది 12 మందిని ఓడించాడు.
- రెండవ చంద్రగుప్తుడు: నవరత్నాలు (కవులు) ఇతని ఆస్థానంలో ఉండేవారు.
📚 నవరత్నాలు & సైన్స్
| పేరు | రంగం/ప్రత్యేకత |
|---|---|
| కాళిదాసు | కవి (అభిజ్ఞాన శాకుంతలం) |
| ఆర్యభట్ట | గణితం & ఖగోళం (సున్న ‘0’) |
| వరాహమిహిరుడు | ఖగోళశాస్త్రవేత్త |
| ధన్వంతరి/చరకుడు | వైద్యశాస్త్రం |
వైద్యశాస్త్రం:
సుశ్రుతుడు: ప్లాస్టిక్ సర్జరీ చేసిన మొదటి భారతీయుడు.
చరకుడు: ‘చరకసంహిత’ గ్రంథ రచయిత (ఆయుర్వేదం).
3. దక్షిణ భారతదేశ రాజ్యాలు
🚢 శాతవాహనులు
- రాజధాని: ధాన్యకటకం (అమరావతి).
- గొప్ప రాజు: గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి.
- విశేషం: ఓడ బొమ్మ ఉన్న నాణేలు (నౌకాదళ శక్తి).
- ప్రముఖులు: ఆచార్య నాగార్జునుడు.
🏛️ ఇక్ష్వాకులు (విజయపురి)
నాగార్జునకొండ సమీపంలోని విజయపురి వీరి రాజధాని. ఇక్ష్వాక స్త్రీలు బౌద్ధారామాలకు విరాళాలు ఇచ్చారు.
🛕 పల్లవులు – వాస్తుశిల్పకళ (మూడు దశలు)
మొదటి మహేంద్రవర్మ
రాతిని తొలిచి నిర్మించిన గుహాలయాలు (మహేంద్రుని రీతి).
మొదటి నరసింహవర్మ
ఏకశిలా నిర్మాణాలు – పంచపాండవ రథాలు (మహామల్లుని రీతి).
రాజసింహుడు
రాతితో నిర్మించిన ఆలయాలు – ఉదా: కైలాసనాథ దేవాలయం.
🚩 చాళుక్యులు
- రాజధాని: బాదామి.
- రెండవ పులకేశి: హర్షవర్ధనుడిని ఓడించాడు.
- వాస్తుశైలి: ‘వెశారా’ (నగారా + ద్రావిడ).
- ముఖ్య ఆలయాలు: పట్టడగల్ లోని సంగమేశ్వర ఆలయం.
మౌర్యులు
పాటలీపుత్ర- 👑 అశోకుడు: కళింగ యుద్ధం తర్వాత శాంతి మార్గం.
- 🦁 చిహ్నం: 4 సింహాలు (జాతీయ చిహ్నం).
- 📖 గ్రంథాలు: ఇండికా (మెగస్తనీస్), అర్థశాస్త్రం (కౌటిల్యుడు).
- ☸️ ధర్మం: అహింస, దయ, పెద్దలను గౌరవించడం.
గుప్తులు
స్వర్ణయుగం- ⚔️ సముద్రగుప్తుడు: గొప్ప విజేత.
- 💎 2వ చంద్రగుప్తుడు: నవరత్నాలు (కాళిదాసు).
- 🪐 సైన్స్: ఆర్యభట్టు (సున్నా “0”), గ్రహణాలు.
- 🩺 వైద్యం: సుశ్రుతుడు (సర్జరీ), చరకుడు (వైద్యశాస్త్రం).
శాతవాహనులు
ధాన్యకటకం- 🌊 గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి: ‘త్రిసముద్రాధీశ్వర’.
- 🚢 నాణేలు: ఓడ గుర్తు (నౌకాదళ శక్తి).
- 🏗️ కళలు: అమరావతి స్తూపం, నాగార్జునకొండ.
- 🌍 విదేశీ వాణిజ్యం: రోమ్ దేశంతో వ్యాపారం.
ఇక్ష్వాకులు
విజయపురి- 🏹 వారసత్వం: శ్రీరాముని వారసులు.
- 🤝 సామరస్యం: అన్ని తెగలను ఏకం చేశారు.
- 💰 విరాళాలు: స్త్రీలు బౌద్ధారామాలకు విరాళాలు ఇచ్చారు.
- 📍 స్థలం: నాగార్జునకొండ లోయ.
పల్లవులు
కాంచీపురం- ⛰️ మహేంద్రవర్మ: రాతిని తొలిచి కట్టిన గుహాలయాలు.
- 🛕 నరసింహవర్మ 1: పంచ రథాలు (మహాబలిపురం – ఏకశిలా).
- 🧱 రాజసింహుడు: కైలాసనాథ ఆలయం (రాతితో కట్టినవి).
చాళుక్యులు
బాదామి- ⚔️ 2వ పులకేశి: హర్షవర్ధనుడిని ఓడించాడు.
- 📜 ఆధారం: ఐహోలు శాసనం (రవికీర్తి).
- 🎨 శిల్పకళ: వెశారా శైలి (నగర + ద్రావిడ).
- 🏛️ స్థలం: పట్టడగల్ (విరూపాక్ష ఆలయం).
